उपनिषदे · Maitrāyaṇī 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 1.1
ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्च्हाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्च्हृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्च्ह प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद ॥ १.१ ॥
ॐ. बृहद्रथ नावाचा राजा, राज्य आपल्या ज्येष्ठ पुत्रावर सोपवून, हे जग अशाश्वत मानून, शरीराबद्दल वैराग्य धारण करून अरण्यात गेला. तेथे त्याने परम तप आचरले, हात वर करून सूर्याकडे पाहत तो उभा राहिला. हजार वर्षांच्या अखेरीस आत्मज्ञानी भगवान शाकायन्य त्याच्याजवळ आले; धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजाने जळत असल्यासारखे ते दिसत होते. 'ऊठ, ऊठ, वर माग' असे ते राजाला म्हणाले. राजाने त्यांना नमस्कार करून म्हटले, 'भगवन्, मी आत्मज्ञानी नाही; आपण तत्त्वज्ञ आहात. आम्हाला ऐकायचे आहे; आपण आम्हाला सांगा.' ('हे व्रत पूर्वीपासून अशक्य आहे; प्रश्न विचारू नकोस; इक्ष्वाकू वंशजांना योग्य अशा इतर इच्छा माग', असे शाकायन्य म्हणाले.) शाकायन्यांचे चरण स्पर्शून राजाने ही गाथा म्हटली.
Maitrāyaṇī 1.2
भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्च्हरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.२ ॥
भगवन्, हाड, त्वचा, स्नायू, मज्जा, मांस, शुक्र, रक्त, कफ आणि अश्रूंनी दूषित, मल-मूत्र, वात-पित्त-कफाचा समूह असलेल्या, दुर्गंधयुक्त, सारहीन अशा या शरीरात कामोपभोगांनी काय साधणार?
Maitrāyaṇī 1.3
कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसंप्रयोगक्षु त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्च्हरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.३ ॥
काम, क्रोध, लोभ, भय, विषाद, ईर्ष्या, प्रियांचा वियोग, अप्रियांचा संयोग, भूक, तहान, जरा, मृत्यू, रोग, शोक इत्यादींनी पीडित या शरीरात कामोपभोगांनी काय साधणार?
Maitrāyaṇī 1.4
सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः ॥ १.४ ॥
आणि हे सर्व नाशवंत आहे असे आम्ही पाहतो; जसे हे डास, माशा इत्यादी गवतासारखे नष्ट होतात, उत्पन्न होऊन नाश पावणारे.
Maitrāyaṇī 1.5
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति ॥ १.५ ॥
मग यांच्या किंवा इतर महाधनुर्धर चक्रवर्ती राजांच्या योगे काय उपयोग? सुद्युम्न, भूरिद्युम्न, इंद्रद्युम्न, कुवलयाश्व, यौवनाश्व, वध्र्यश्व, अश्वपती, शशबिंदू, हरिश्चंद्र, अंबरीष, स्वयाती नावाचा ययाती, नरण्य, अक्षसेन, मरुत्त, भरत इत्यादी राजे आपल्या बांधवांदेखत मोठे ऐश्वर्य सोडून या लोकातून त्या लोकी गेले.
Maitrāyaṇī 1.6
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः ॥ १.६ ॥
मग यांच्या किंवा इतरांच्या योगे काय उपयोग? गंधर्व, असुर, यक्ष, राक्षस, भूतगण, पिशाच, उरग, ग्रह इत्यादींचे निरोधन आपण पाहतो ना.
Maitrāyaṇī 1.7
अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः ॥ १.७ ॥
मग यांच्या किंवा इतरांच्या योगे काय उपयोग? महासागर आटताना, पर्वतशिखरे कोसळताना, ध्रुव हलताना किंवा स्थान बदलताना, वृक्ष बुडताना, पृथ्वी आपल्या स्थानापासून दूर सरकताना, देवांचे पतन होताना आपण पाहतो ना. 'मी तोच आहे' अशा या संसारात कामभोगांनी काय, ज्यांचा आश्रय घेणाऱ्याला येथे वारंवार आवर्तन दिसते? मला उद्धरण्यास आपण समर्थ आहात. या संसारात मी विहिरीतील बेडकासारखा आहे. भगवन्, आपणच आमची गती आहात; आपणच आमची गती आहात.