Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 1.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Bṛhadāraṇyaka 1.2.1

नैवेह किं चनाग्र आसीत् ।
मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया ।
अशनाया हि मृत्युः ।
तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति ।
सोऽर्चन्नचरत् ।
तस्यार्चत आपोऽजायन्त ।
अर्चते वै मे कमभूदिति ।
तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् ।
कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ १.२.१ ॥

यहाँ आरम्भ में निश्चय ही कुछ भी नहीं था। यह सब मृत्यु से ही आच्छादित था, क्षुधा से; क्योंकि क्षुधा ही मृत्यु है। उसने मन में संकल्प किया, 'मैं आत्मवान् होऊँ।' वह अर्चना करता हुआ चला। उसकी अर्चना से जल उत्पन्न हुए। 'मेरी अर्चना से मुझे आनन्द हुआ' — इसीलिए अर्क्य का अर्कत्व है। जो इस प्रकार अर्क्य के इस अर्कत्व को जानता है, उसके लिए निश्चय ही आनन्द होता है।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.2

आपो वा अर्कः ।
तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत ।
सा पृथिव्यभवत् ।
तस्यामश्राम्यत् ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ १.२.२ ॥

जल ही निश्चय ही अर्क है। जो जल का सार था, वह ठोस बन गया। वह पृथ्वी हुई। उस पर उसने श्रम किया। उस श्रमित, तप्त के तेज का रस निकला — अग्नि।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.3

स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् ।
स एष प्राणस्त्रेधाविहितः ।
तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ ।
अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ ।
दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे ।
द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः ।
स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः ।
यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ १.२.३ ॥

उसने अपने आप को तीन प्रकार से विभाजित किया: आदित्य को एक तिहाई, वायु को एक तिहाई। वही यह प्राण तीन प्रकार से स्थापित है। उसकी पूर्व दिशा सिर है, यह और वह दोनों भुजाएँ। फिर उसकी पश्चिम दिशा पूँछ है, यह और वह दोनों पैर। दक्षिण और उत्तर दोनों पार्श्व हैं। द्युलोक पीठ है, अंतरिक्ष उदर है, यह पृथ्वी छाती है। वह जल में प्रतिष्ठित है। जहाँ कहीं भी वह जाता है, वहीं वह स्थिर रहता है—इस प्रकार जानने वाला ज्ञानी।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.4

सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति ।
स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः ।
तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् ।
न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।
तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः ।
तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।
तं जातमभिव्याददात् ।
स भाणकरोत् ।
सैव वागभवत् ॥ १.२.४ ॥

उसने इच्छा की: 'मेरा एक दूसरा आत्मा उत्पन्न हो।' उसने मन से वाणी के साथ मिलन किया; भूख ही मृत्यु बनी। जो रेत (बीज) था, वह संवत्सर (वर्ष) बना। पहले उससे पहले कोई वर्ष नहीं था। उसने उसे इतने काल तक धारण किया, जितना वर्ष है। फिर इतने काल के बाद उसने उसे उत्पन्न किया। उत्पन्न होने पर उसने उसे खोल दिया। वह चिल्लाया। वही वाणी बन गई।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.5

स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति ।
स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् ।
स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत ।
सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् ।
सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ १.२.५ ॥

उसने विचार किया: 'यदि मैं इसका चिंतन करूँ, तो मैं एक छोटा अन्न बनाऊँगा।' उसने उस वाणी से, उस आत्मा से, यह सब रचा जो कुछ यह है: ऋचाएँ, यजुष, साम, छंद, यज्ञ, प्रजा, पशु। उसने जो-जो रचा, उसे खा जाने की उसने इच्छा की। 'सब कुछ खाता है'—इसीलिए वह अदिति है, यही अदिति की अदितिता है। जो इस प्रकार अदिति की इस अदितिता को जानता है, वह सबका भक्षक हो जाता है, और सब उसका अन्न हो जाता है।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.6

सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति ।
सोऽश्राम्यत् ।
स तपोऽतप्यत ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् ।
प्राणा वै यशो वीर्यम् ।
तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत ।
तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ १.२.६ ॥

उसने इच्छा की: 'अधिक यज्ञ से मैं और अधिक यजन करूँ।' वह थक गया। उसने तप किया। उस थके हुए, तपे हुए के यश और वीर्य निकल गए। निश्चय ही प्राण ही यश और वीर्य हैं। जब वे प्राण प्राणों में से निकल गए, तब शरीर फूलने लगा। उसके शरीर में ही मन था।

Bṛhadāraṇyaka 1.2.7

सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ।
ततोऽश्वः समभवत् ।
यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् ।
एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ।
तमनवरुध्यैवामन्यत ।
तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत ।
पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् ।
तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते ।
एष वा अश्वमेधो य एष तपति ।
तस्य संवत्सर आत्मा ।
अयमग्निरर्कः ।
तस्येमे लोका आत्मानः ।
तावेतावर्काश्वमेधौ ।
सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ।
नैनं मृत्युराप्नोति ।
मृत्युरस्यात्मा भवति ।
सर्वमायुरेति ।
एतासां देवतानामेको भवति ॥ १.२.७ ॥

उसने चाहा कि मेरे लिए यह पवित्र हो, मैं आत्मवान् होऊँ। तब घोड़ा उत्पन्न हुआ। चूँकि वह (अश्व) व्याप्त हुआ (अश्वत्), इसलिए वह पवित्र हुआ, यही अश्वमेध का अश्वमेधत्व है। जो इस प्रकार इसे जानता है, वह सचमुच अश्वमेध को जानता है। उसे प्राप्त न करके उसने विचार किया। उसने वर्ष के बाद स्वयं अपने को (बलि के रूप में) प्रस्तुत किया। उसने पशुओं को देवताओं को समर्पित किया। इसलिए सर्वदेवत्य, प्रोक्षित, प्राजापत्य पशु का वध किया जाता है। यह जो तपता है, वही अश्वमेध है। उसका आत्मा वर्ष है। यह अग्नि अर्क है। उसके ये लोक आत्मा हैं। ये दोनों अर्क और अश्वमेध हैं। वह पुनः एक ही देवता बन जाता है, वह मृत्यु ही है। वह फिर मृत्यु को जीत लेता है। मृत्यु उसे नहीं पाती, मृत्यु उसका आत्मा हो जाती है। वह पूर्ण आयु प्राप्त करता है। वह इन देवताओं में एक हो जाता है।