उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.2.1
नैवेह किं चनाग्र आसीत् ।
मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया ।
अशनाया हि मृत्युः ।
तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति ।
सोऽर्चन्नचरत् ।
तस्यार्चत आपोऽजायन्त ।
अर्चते वै मे कमभूदिति ।
तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् ।
कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ १.२.१ ॥
आरंभी येथे खरोखर काहीच नव्हते. हे सर्व मृत्यूने, भुकेने आच्छादलेले होते; कारण भूक हीच मृत्यू आहे. त्याने मनात संकल्प केला: 'मी आत्मवान होवो.' अर्चन करत तो फिरला. त्याच्या अर्चनेने पाणी उत्पन्न झाले. 'माझ्या अर्चनेने मला आनंद झाला' — म्हणूनच अर्क्याचे अर्कत्व. असे जो अर्क्याचे हे अर्कत्व जाणतो, त्याला खरोखर आनंद होतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.2
आपो वा अर्कः ।
तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत ।
सा पृथिव्यभवत् ।
तस्यामश्राम्यत् ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ १.२.२ ॥
पाणीच खरोखर अर्क आहे. पाण्याचा जो सार होता तो घट्ट होऊन ती पृथ्वी झाली. त्यात तो श्रमला. त्या श्रांत, तप्त झालेल्याच्या तेजाचा रस बाहेर आला — अग्नी.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.3
स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् ।
स एष प्राणस्त्रेधाविहितः ।
तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ ।
अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ ।
दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे ।
द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः ।
स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः ।
यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ १.२.३ ॥
त्याने स्वतःला तीन प्रकारे विभागले: आदित्यरूप एक भाग, वायुरूप एक भाग. हा प्राण तीन प्रकारे स्थापित आहे. त्याची पूर्व दिशा डोके; हा आणि तो दोन बाहू. पश्चिम दिशा शेपूट; हा आणि तो दोन पाय. दक्षिण आणि उत्तर दोन बाजू. द्युलोक पाठ, अंतरिक्ष उदर, ही पृथ्वी छाती. तो पाण्यात प्रतिष्ठित आहे. तो जिथे जातो तिथेच स्थिर राहतो—असे जाणणारा ज्ञानी.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.4
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति ।
स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः ।
तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् ।
न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।
तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः ।
तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।
तं जातमभिव्याददात् ।
स भाणकरोत् ।
सैव वागभवत् ॥ १.२.४ ॥
त्याने इच्छा केली: 'माझा दुसरा आत्मा जन्मो.' त्याने मनाने वाचेशी संयोग केला; भूकच मृत्यू झाली. जे रेत होते ते संवत्सर (वर्ष) झाले. त्यापूर्वी वर्ष नव्हते. वर्ष जितका काळ असतो तितका काळ त्याने त्याला धारण केले. इतक्या काळानंतर त्याने त्याला निर्माण केले. जन्मलेल्याला त्याने उघडे केले. तो ओरडला. तीच वाणी झाली.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.5
स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति ।
स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् ।
स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत ।
सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् ।
सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ १.२.५ ॥
त्याने विचार केला: 'याचे मी ध्यान केले तर लहान अन्न निर्माण करीन.' त्या वाणीने, त्या आत्म्याने, येथे जे आहे ते सर्व त्याने निर्माण केले: ऋचा, यजुस्, साम, छंद, यज्ञ, प्रजा, पशू. त्याने जे जे निर्माण केले ते ते खाण्याची त्याने इच्छा केली. 'सर्व खातो' म्हणून ती अदिती; हेच अदितीचे अदितीत्व. असे अदितीचे हे अदितीत्व जाणणारा सर्वांचा भक्षक होतो, आणि सर्व त्याचे अन्न होते.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.6
सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति ।
सोऽश्राम्यत् ।
स तपोऽतप्यत ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् ।
प्राणा वै यशो वीर्यम् ।
तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत ।
तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ १.२.६ ॥
त्याने इच्छा केली: 'अधिक यज्ञाने मी आणखी यजन करीन.' तो थकला. त्याने तप केले. थकलेल्या, तप्त झालेल्या त्याच्यापासून यश आणि वीर्य निघून गेले. खरोखर प्राणच यश आणि वीर्य आहेत. ते प्राण प्राणांतून निघून गेल्यावर शरीर फुगू लागले. त्याच्या शरीरातच मन होते.
Bṛhadāraṇyaka 1.2.7
सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ।
ततोऽश्वः समभवत् ।
यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् ।
एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ।
तमनवरुध्यैवामन्यत ।
तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत ।
पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् ।
तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते ।
एष वा अश्वमेधो य एष तपति ।
तस्य संवत्सर आत्मा ।
अयमग्निरर्कः ।
तस्येमे लोका आत्मानः ।
तावेतावर्काश्वमेधौ ।
सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ।
नैनं मृत्युराप्नोति ।
मृत्युरस्यात्मा भवति ।
सर्वमायुरेति ।
एतासां देवतानामेको भवति ॥ १.२.७ ॥
त्याने इच्छिले: हे माझ्यासाठी पवित्र होवो, मी आत्मवान होवो. तेव्हा घोडा उत्पन्न झाला. 'अश्वत्' (व्याप्त) असल्याने तो पवित्र झाला; हेच अश्वमेधाचे अश्वमेधत्व. असे जाणणारा अश्वमेध जाणतो. ते न मिळवता त्याने विचार केला. वर्षानंतर स्वतःलाच बलिरूपाने अर्पण केले. पशू देवतांना अर्पण केले. म्हणून सर्वदेवत्य, प्रोक्षित, प्राजापत्य पशूचा वध केला जातो. जो हा तापतो तोच अश्वमेध. त्याचा आत्मा संवत्सर. हा अग्नी अर्क. त्याचे हे लोक आत्मे. हे दोन अर्क व अश्वमेध. तो पुन्हा एकच देवता होतो, तो मृत्यूच. पुन्हा मृत्यूवर विजय मिळवतो. मृत्यू त्याला मिळत नाही; मृत्यूच त्याचा आत्मा होतो. पूर्ण आयुष्य मिळवतो. या देवतांपैकी एक होतो.