ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.2.1
नैवेह किं चनाग्र आसीत् ।
मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया ।
अशनाया हि मृत्युः ।
तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति ।
सोऽर्चन्नचरत् ।
तस्यार्चत आपोऽजायन्त ।
अर्चते वै मे कमभूदिति ।
तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् ।
कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ १.२.१ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਮੌਤ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ: 'ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵਾਂ।' ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਚਰਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਜਨਮੇ। 'ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਨੰਦ ਹੋਇਆ' — ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਰਕ੍ਯ ਦਾ ਅਰਕਤ੍ਵ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਰਕ੍ਯ ਦੇ ਇਸ ਅਰਕਤ੍ਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਅਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.2
आपो वा अर्कः ।
तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत ।
सा पृथिव्यभवत् ।
तस्यामश्राम्यत् ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ १.२.२ ॥
ਪਾਣੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਕ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਜੋ ਸਾਰ ਸੀ ਉਹ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਤਪੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਦਾ ਰਸ ਬਾਹਰ ਆਇਆ — ਅਗਨੀ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.3
स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् ।
स एष प्राणस्त्रेधाविहितः ।
तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ ।
अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ ।
दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे ।
द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः ।
स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः ।
यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ १.२.३ ॥
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ: ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਭਾਗ, ਵਾਯੂ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਭਾਗ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਸਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ। ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਛ ਹੈ; ਇਹ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਲੱਤਾਂ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੋ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਦਿਓਲੋਕ ਪਿੱਠ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਢਿੱਡ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਛਾਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.4
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति ।
स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः ।
तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् ।
न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।
तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः ।
तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।
तं जातमभिव्याददात् ।
स भाणकरोत् ।
सैव वागभवत् ॥ १.२.४ ॥
ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: 'ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਆਤਮਾ ਜੰਮੇ।' ਉਸਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ; ਭੁੱਖ ਹੀ ਮੌਤ ਬਣੀ। ਜੋ ਰੇਤ ਸੀ ਉਹ ਸੰਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਬਣਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੰਨਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਿਆ। ਏਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਚੀਖਿਆ। ਉਹੀ ਵਾਕ ਬਣ ਗਈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.5
स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति ।
स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् ।
स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत ।
सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् ।
सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ १.२.५ ॥
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਅੰਨ ਰਚਾਂਗਾ।' ਉਸ ਵਾਕ ਨਾਲ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਸਭ ਉਸਨੇ ਰਚਿਆ: ਰਿਚਾਂ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ, ਛੰਦ, ਯੱਗ, ਪ੍ਰਜਾ, ਪਸ਼ੂ। ਉਸਨੇ ਜੋ ਜੋ ਰਚਿਆ ਉਹ ਖਾਣ ਦੀ ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। 'ਸਭ ਖਾਂਦੀ ਹੈ' ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਦਿਤੀ; ਇਹੀ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਅਦਿਤੀਪਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਇਹ ਅਦਿਤੀਪਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਉਸਦਾ ਅੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.6
सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति ।
सोऽश्राम्यत् ।
स तपोऽतप्यत ।
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् ।
प्राणा वै यशो वीर्यम् ।
तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत ।
तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ १.२.६ ॥
ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: 'ਵੱਧ ਯੱਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।' ਉਹ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਥੱਕੇ, ਤਪੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਸੀ।
Bṛhadāraṇyaka 1.2.7
सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ।
ततोऽश्वः समभवत् ।
यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् ।
एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ।
तमनवरुध्यैवामन्यत ।
तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत ।
पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् ।
तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते ।
एष वा अश्वमेधो य एष तपति ।
तस्य संवत्सर आत्मा ।
अयमग्निरर्कः ।
तस्येमे लोका आत्मानः ।
तावेतावर्काश्वमेधौ ।
सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ।
नैनं मृत्युराप्नोति ।
मृत्युरस्यात्मा भवति ।
सर्वमायुरेति ।
एतासां देवतानामेको भवति ॥ १.२.७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਚਾਹਿਆ: ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਆਤਮਾਵਾਨ ਹੋਵਾਂ। ਤਦ ਘੋੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 'ਅਸ਼ਵਤ' (ਵਿਆਪਿਆ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਇਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧਤਵ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਆ। ਪਸ਼ੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਵਦੇਵਤਯ, ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਤ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਯ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ। ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਸੰਵਤਸਰ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਅਰਕ। ਇਹ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਆਤਮੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਕ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਦੇਵਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ; ਮੌਤ ਹੀ ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।