Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Muṇḍaka 3.1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Muṇḍaka 3.1.1

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ३.१.१ ॥

दो सुंदर पंखों वाले, साथ जुड़े हुए, मित्र पक्षी उसी एक वृक्ष को आलिंगन किए हुए हैं। उनमें से एक मीठा पिप्पल फल खाता है, दूसरा न खाते हुए केवल देखता है।

Muṇḍaka 3.1.2

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ
नीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य
महिमानमिति वीतशोकः ॥ ३.१.२ ॥

एक ही वृक्ष पर डूबा हुआ पुरुष अपनी असमर्थता से शोक करता है और मोहित होता है। जब वह उस प्रिय अन्य ईश को और उसकी महिमा को देख लेता है, तब वह शोकरहित हो जाता है।

Muṇḍaka 3.1.3

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं
कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय
निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३.१.३ ॥

जब द्रष्टा स्वर्ण-वर्ण, कर्ता, ईश, पुरुष, ब्रह्म के उद्गम को देखता है, तब ज्ञानी पुण्य और पाप दोनों को झाड़कर निर्मल होकर परम साम्य को प्राप्त होता है।

Muṇḍaka 3.1.4

प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति
विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा-
नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ३.१.४ ॥

यह वही है जो सब प्राणियों के द्वारा प्रकट होता है। उसे भली-भाँति जानकर विद्वान बढ़-चढ़कर बोलने वाला नहीं होता। आत्मा में क्रीड़ा करने वाला, आत्मा में रमण करने वाला, कर्मनिष्ठ, यह ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ है।

Muṇḍaka 3.1.5

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा
सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो
यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ३.१.५ ॥

यह आत्मा सत्य से, तप से, सम्यक ज्ञान से और सदा ब्रह्मचर्य से प्राप्त होता है। शरीर के भीतर प्रकाशमय, शुभ्र है, जिसे दोषरहित संयमी देखते हैं।

Muṇḍaka 3.1.6

सत्यमेव जयते नानृतं
सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा
यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ३.१.६ ॥

सत्य की ही विजय होती है, असत्य की नहीं। सत्य से वह देवयान मार्ग विस्तृत है, जिससे आप्तकाम ऋषि वहाँ पहुँचते हैं, जहाँ सत्य का परम निधान है।

Muṇḍaka 3.1.7

बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं
सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति ।
दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च
पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ३.१.७ ॥

वह महान और दिव्य है, जिसका रूप अचिंत्य है। वह सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर होकर प्रकाशित होता है। वह दूर से भी अत्यंत दूर है, और यहाँ समीप भी है। यहीं इसी हृदय-गुहा में स्थित उसे देखें।

Muṇḍaka 3.1.8

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा
नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा ।
ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व-
स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं
ध्यायमानः ॥ ३.१.८ ॥

वह न आँख से ग्रहण होता है, न वाणी से, न अन्य देवताओं से, न तप से या कर्म से। ज्ञान की निर्मलता से, जिसका चित्त शुद्ध हो गया है, वह ध्यान करते हुए उस अखंड को देखता है।

Muṇḍaka 3.1.9

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो
यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश ।
प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ३.१.९ ॥

यह अणु-रूप आत्मा मन से जानने योग्य है, जिसमें पाँच प्रकार का प्राण प्रविष्ट है। जीवों का समस्त चित्त प्राणों से उसमें ओत-प्रोत है; जब वह शुद्ध हो जाता है, तब यह आत्मा प्रकट होता है।

Muṇḍaka 3.1.10

यं यं लोकं मनसा संविभाति
विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।
तं तं लोकं जयते तांश्च कामां-
स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः ॥ ३.१.१० ॥

मन से जिस-जिस लोक को वह प्रकाशित करता है, और जिन-जिन कामनाओं को विशुद्ध सत्त्व वाला पुरुष चाहता है, उस-उस लोक को वह जीत लेता है और उन-उन कामनाओं को भी। इसलिए जो समृद्धि की कामना करता है, वह आत्मज्ञानी का ही सम्मान करे।