उपनिषदे · Muṇḍaka 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Muṇḍaka 3.1.1
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ३.१.१ ॥
दोन सुंदर पंख असलेले, एकत्र जोडलेले, मित्र असे दोन पक्षी त्याच एका वृक्षाला आलिंगन देऊन बसले आहेत. त्यांतील एक गोड पिंपळफळ खातो; दुसरा न खाता केवळ पाहतो.
Muṇḍaka 3.1.2
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ
नीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य
महिमानमिति वीतशोकः ॥ ३.१.२ ॥
एकाच वृक्षावर बुडालेला पुरुष आपल्या असहायतेमुळे शोक करतो आणि मोहित होतो. जेव्हा तो त्या प्रिय, वेगळ्या ईशाला आणि त्याच्या महिमेला पाहतो, तेव्हा तो शोकरहित होतो.
Muṇḍaka 3.1.3
यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं
कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय
निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३.१.३ ॥
द्रष्टा जेव्हा सुवर्णवर्ण, कर्ता, ईश, पुरुष, ब्रह्माचे उगमस्थान पाहतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य आणि पाप झटकून निर्मल होऊन परम साम्य प्राप्त करतो.
Muṇḍaka 3.1.4
प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति
विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा-
नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ३.१.४ ॥
हाच सर्व भूतांद्वारे प्रकाशित होतो. त्याला नीट जाणणारा विद्वान अतिवादी होत नाही. आत्म्यात क्रीडा करणारा, आत्म्यात रमणारा, कर्मनिष्ठ — हाच ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
Muṇḍaka 3.1.5
सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा
सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो
यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ३.१.५ ॥
हा आत्मा सत्याने, तपाने, सम्यक ज्ञानाने आणि नित्य ब्रह्मचर्याने प्राप्त होतो. शरीराच्या आत तो प्रकाशमय आणि शुभ्र आहे; दोष क्षीण झालेले यती त्याला पाहतात.
Muṇḍaka 3.1.6
सत्यमेव जयते नानृतं
सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा
यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ३.१.६ ॥
सत्याचाच विजय होतो, असत्याचा नाही. सत्याने देवयान मार्ग विस्तारलेला आहे; ज्याद्वारे आप्तकाम ऋषी पुढे जातात, जिथे सत्याचे परम निधान आहे.
Muṇḍaka 3.1.7
बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं
सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति ।
दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च
पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ३.१.७ ॥
ते महान, दिव्य, अचिंत्य रूपाचे आहे. सूक्ष्मापेक्षाही सूक्ष्मतर होऊन ते प्रकाशते. दुरावरूनही ते अत्यंत दूर आहे, आणि इथे जवळही आहे. इथेच, गुहेत स्थित असलेल्या त्याला त्यांनी पाहावे.
Muṇḍaka 3.1.8
न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा
नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा ।
ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व-
स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं
ध्यायमानः ॥ ३.१.८ ॥
तो डोळ्यांनी ग्रहण होत नाही, वाणीनेही नाही; इतर देवतांनी, तपाने किंवा कर्मानेही नाही. ज्ञानाच्या प्रसादाने, ज्याचे चित्त शुद्ध झाले आहे, तो ध्यान करीत त्या निष्कल तत्त्वाला पाहतो.
Muṇḍaka 3.1.9
एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो
यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश ।
प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ३.१.९ ॥
हा अणुरूप आत्मा मनाने जाणावा असा आहे; ज्यात पाच प्रकारचा प्राण प्रविष्ट झाला आहे. प्राण्यांचे सर्व चित्त प्राणांनी त्यात ओतप्रोत आहे; तो विशुद्ध झाला की हा आत्मा प्रकट होतो.
Muṇḍaka 3.1.10
यं यं लोकं मनसा संविभाति
विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।
तं तं लोकं जयते तांश्च कामां-
स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः ॥ ३.१.१० ॥
मनाने जो जो लोक तो प्रकाशित करतो आणि विशुद्ध सत्त्वाचा पुरुष जी जी कामना करतो, त्या त्या लोकाला आणि त्या कामनांनाही तो जिंकतो. म्हणून समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने आत्मज्ञ्यांचा सन्मान करावा.