ઉપનિષદો · Taittirīya 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 3.1
भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।
तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.१ ॥
વરુણપુત્ર ભૃગુ પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયા અને બોલ્યા, 'હે ભગવન્, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપો.' તેમણે તેને આ કહ્યું: અન્ન, પ્રાણ, ચક્ષુ, શ્રોત્ર, મન, વાણી. અને તેને કહ્યું: 'જેમાંથી આ ભૂતો જન્મે છે, જેના વડે જન્મીને જીવે છે, જેમાં પ્રયાણ વખતે પ્રવેશે છે, તેને જાણવાની ઇચ્છા કર. તે બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કરીને
Taittirīya 3.2
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ ३.२ ॥
'અન્ન જ બ્રહ્મ છે' એમ તેણે જાણ્યું. ખરેખર અન્નમાંથી જ આ ભૂતો જન્મે છે, અન્નથી જન્મીને જીવે છે, અને અન્નમાં જ પ્રયાણ વખતે પ્રવેશે છે, એમ તેણે જાણ્યું. તે જાણીને તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને બોલ્યો, 'હે ભગવન્, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપો.' તેમણે તેને કહ્યું, 'તપ વડે બ્રહ્મને જાણવાની ઇચ્છા કર. તપ એ જ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું.
Taittirīya 3.3
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.३ ॥
'પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે' એમ તેણે જાણ્યું. ખરેખર પ્રાણમાંથી જ આ ભૂતો જન્મે છે, પ્રાણથી જન્મીને જીવે છે, અને પ્રાણમાં જ પ્રયાણ વખતે પ્રવેશે છે, એમ તેણે જાણ્યું. તે જાણીને તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને બોલ્યો, 'હે ભગવન્, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપો.' તેમણે તેને કહ્યું, 'તપ વડે બ્રહ્મને જાણવાની ઇચ્છા કર. તપ એ જ બ્રહ્મ છે.' તેણે તપ કર્યું. તપ કરીને
Taittirīya 3.4
मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.४ ॥
મન જ બ્રહ્મ છે એમ તેણે જાણ્યું. ખરેખર મનથી જ આ ભૂતો જન્મે છે, મનથી જન્મીને જીવે છે, અને મનમાં જ પ્રવેશે છે. આ જાણીને તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું, "ભગવન્, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ કરો." તેમણે કહ્યું, "તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણવાની ઇચ્છા કર; તપ એ જ બ્રહ્મ છે." તેણે તપ કર્યું. તપ કરીને...
Taittirīya 3.5
विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.५ ॥
વિજ્ઞાન જ બ્રહ્મ છે એમ તેણે જાણ્યું. ખરેખર વિજ્ઞાનથી જ આ ભૂતો જન્મે છે, વિજ્ઞાનથી જન્મીને જીવે છે, અને વિજ્ઞાનમાં જ પ્રવેશે છે. આ જાણીને તે ફરી પોતાના પિતા વરુણ પાસે ગયો અને કહ્યું, "ભગવન્, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ કરો." તેમણે કહ્યું, "તપ દ્વારા બ્રહ્મને જાણવાની ઇચ્છા કર; તપ એ જ બ્રહ્મ છે." તેણે તપ કર્યું. તપ કરીને...
Taittirīya 3.6
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.६ ॥
આનંદ જ બ્રહ્મ છે એમ તેણે જાણ્યું. ખરેખર આનંદથી જ આ ભૂતો જન્મે છે, આનંદથી જન્મીને જીવે છે, અને આનંદમાં જ પ્રવેશે છે. આ ભાર્ગવી-વારુણી વિદ્યા છે, જે પરમ આકાશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આ રીતે જાણનાર સ્થિર થાય છે. તે અન્નવાન અને અન્નાદ બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મતેજ અને કીર્તિથી મહાન બને છે.
Taittirīya 3.7
अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.७ ॥
અન્નની નિંદા ન કરવી; એ વ્રત છે. પ્રાણ જ અન્ન છે, શરીર અન્નાદ છે. પ્રાણમાં શરીર પ્રતિષ્ઠિત છે, શરીરમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠિત છે. આ અન્ન અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. જે જાણે છે કે અન્ન અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે તે સ્થિર થાય છે. તે અન્નવાન અને અન્નાદ બને છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મતેજ અને કીર્તિથી મહાન બને છે.
Taittirīya 3.8
अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.८ ॥
અન્નની નિંદા ન કરવી. આ જ વ્રત છે. પાણી જ અન્ન છે; પ્રકાશ અન્નનો ભોક્તા છે. પ્રકાશ પાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, પાણી પ્રકાશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આ અન્ન અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. જે આને અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત જાણે છે, તે સ્થિર થાય છે. તે અન્નવાન અને અન્નાદ થાય છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મતેજ અને કીર્તિથી મહાન થાય છે.
Taittirīya 3.9
अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ ३.९ ॥
અન્ન પુષ્કળ ઉત્પન્ન કરવું. આ જ વ્રત છે. પૃથ્વી જ અન્ન છે; આકાશ અન્નનો ભોક્તા છે. પૃથ્વીમાં આકાશ પ્રતિષ્ઠિત છે, આકાશમાં પૃથ્વી પ્રતિષ્ઠિત છે. આ અન્ન અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. જે આને અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત જાણે છે, તે સ્થિર થાય છે. તે અન્નવાન અને અન્નાદ થાય છે; સંતાન, પશુ, બ્રહ્મતેજ અને કીર્તિથી મહાન થાય છે.
Taittirīya 3.10
न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते
य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति
यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येण म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः
स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽअहमन्नादः । अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ३.१० ॥
કોઈને પણ પોતાના નિવાસે નકારવું નહીં. આ જ વ્રત છે. તેથી કોઈ પણ ઉપાયથી પુષ્કળ અન્ન મેળવે. તેને માટે અન્ન સિદ્ધ થાઓ એમ કહેવાય છે. આ નિશ્ચય મુખથી રાંધેલું અન્ન છે; મુખથી તેને માટે અન્ન સિદ્ધ થાય છે. આ નિશ્ચય મધ્યથી રાંધેલું અન્ન છે; મધ્યથી તેને માટે અન્ન સિદ્ધ થાય છે. આ નિશ્ચય અંતથી રાંધેલું અન્ન છે; અંતથી તેને માટે અન્ન સિદ્ધ થાય છે — આ રીતે જાણનારને. વાણીમાં 'ક્ષેમ', પ્રાણ-અપાનમાં 'યોગક્ષેમ', હાથમાં 'કર્મ', પગમાં 'ગતિ', ગુદામાં 'વિમુક્તિ' — આ માનુષી નામો છે. હવે દૈવી: વરસાદમાં 'તૃપ્તિ', વીજળીમાં 'બળ', પશુઓમાં 'યશ', નક્ષત્રોમાં 'જ્યોતિ', ઉપસ્થમાં 'પ્રજાતિ, અમૃત, આનંદ', આકાશમાં 'સર્વ'. 'પ્રતિષ્ઠા' તરીકે ઉપાસના કરવી; તે પ્રતિષ્ઠાવાન થાય છે. 'મહઃ' તરીકે ઉપાસના કરવી; તે મહાન થાય છે. 'મનઃ' તરીકે ઉપાસના કરવી; તે મનસ્વી થાય છે. 'નમઃ' તરીકે ઉપાસના કરવી; તેની સામે કામનાઓ નમે છે. 'બ્રહ્મ' તરીકે ઉપાસના કરવી; તે બ્રહ્મવાન થાય છે. બ્રહ્મના 'પરિમર' તરીકે ઉપાસના કરવી; તેના દ્વેષી શત્રુઓ ચારેબાજુ મરે છે. આ પુરુષમાં જે છે અને આદિત્યમાં જે છે — તે એક જ છે. આ રીતે જાણનાર આ લોકમાંથી જઈને આ અન્નમય આત્માને, આ પ્રાણમય આત્માને, આ મનોમય આત્માને, આ વિજ્ઞાનમય આત્માને, આ આનંદમય આત્માને પામે છે. આ લોકો અને કામનાઓમાં ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી વિચરતાં, આ સામ ગાતો તે રહે છે: હા ૩ વુ, હા ૩ વુ, હા ૩ વુ. હું અન્ન છું, હું અન્ન છું, હું અન્ન છું. હું અન્નાદ છું, હું અન્નાદ છું, હું અન્નાદ છું. હું શ્લોકકર્તા છું, હું શ્લોકકર્તા છું, હું શ્લોકકર્તા છું. હું ઋતનો પ્રથમજાત છું. દેવોથી પહેલાં, અમૃતની નાભિમાં હું જન્મ્યો. જે મને આપે છે, તે જ મારું રક્ષણ કરે છે. હું અન્ન છું; અન્ન ખાનારને હું ખાઉં છું. હું સમસ્ત વિશ્વને અભિભૂત કર્યું છે. સુવર્ણ જ્યોતિ. જે આ રીતે જાણે છે. આ ઉપનિષદ છે.