उपनिषदे · Taittirīya 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 3.1
भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।
तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.१ ॥
वरुणपुत्र भृगू आपले पिता वरुण यांच्याकडे गेले आणि म्हणाले, 'हे भगवन्, मला ब्रह्माचा उपदेश करा.' त्यांनी त्याला हे सांगितले: अन्न, प्राण, डोळा, कान, मन, वाणी. आणि त्याला म्हणाले: 'ज्यापासून ही भूते जन्मतात, ज्याच्या योगे जन्मून जगतात, ज्यामध्ये प्रयाणसमयी प्रवेश करतात, ते जाणण्याची इच्छा कर. तेच ब्रह्म आहे.' त्याने तप केले. तप करून
Taittirīya 3.2
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ ३.२ ॥
'अन्न हेच ब्रह्म' असे त्याने जाणले. खरोखर अन्नापासूनच ही भूते जन्मतात, अन्नाने जन्मून जगतात आणि प्रयाणसमयी अन्नातच प्रवेश करतात, असे त्याने जाणले. ते जाणून तो पुन्हा आपले पिता वरुण यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे भगवन्, मला ब्रह्माचा उपदेश करा.' त्यांनी त्याला म्हटले, 'तपाने ब्रह्म जाणण्याची इच्छा कर. तपच ब्रह्म आहे.' त्याने तप केले.
Taittirīya 3.3
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.३ ॥
'प्राण हेच ब्रह्म' असे त्याने जाणले. खरोखर प्राणापासूनच ही भूते जन्मतात, प्राणाने जन्मून जगतात आणि प्रयाणसमयी प्राणातच प्रवेश करतात, असे त्याने जाणले. ते जाणून तो पुन्हा आपले पिता वरुण यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे भगवन्, मला ब्रह्माचा उपदेश करा.' त्यांनी म्हटले, 'तपाने ब्रह्म जाणण्याची इच्छा कर. तपच ब्रह्म आहे.' त्याने तप केले. तप करून
Taittirīya 3.4
मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.४ ॥
मनच ब्रह्म आहे असे त्याने जाणले. निश्चितच मनातूनच ही भूते जन्मतात, मनाने जन्मून जगतात आणि मनातच प्रवेश करतात. हे जाणून तो पुन्हा आपले वडील वरुण यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, "भगवन्, मला ब्रह्माचा उपदेश करा." ते म्हणाले, "तपाने ब्रह्माला जाणण्याची इच्छा कर; तपच ब्रह्म आहे." त्याने तप केले. तप करून...
Taittirīya 3.5
विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.५ ॥
विज्ञानच ब्रह्म आहे असे त्याने जाणले. निश्चितच विज्ञानातूनच ही भूते जन्मतात, विज्ञानाने जन्मून जगतात आणि विज्ञानातच प्रवेश करतात. हे जाणून तो पुन्हा आपले वडील वरुण यांच्याकडे गेला आणि म्हणाला, "भगवन्, मला ब्रह्माचा उपदेश करा." ते म्हणाले, "तपाने ब्रह्माला जाणण्याची इच्छा कर; तपच ब्रह्म आहे." त्याने तप केले. तप करून...
Taittirīya 3.6
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.६ ॥
आनंदच ब्रह्म आहे असे त्याने जाणले. निश्चितच आनंदातूनच ही भूते जन्मतात, आनंदाने जन्मून जगतात आणि आनंदातच प्रवेश करतात. हीच भार्गवी-वारुणी विद्या आहे, जी परम आकाशात प्रतिष्ठित आहे. असे जाणणारा स्थिर होतो. तो अन्नवान आणि अन्नाद होतो; संतती, पशू, ब्रह्मवर्चस आणि कीर्तीने महान होतो.
Taittirīya 3.7
अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.७ ॥
अन्नाची निंदा करू नये; हेच व्रत आहे. प्राणच अन्न आहे, शरीर अन्नाद आहे. प्राणात शरीर प्रतिष्ठित आहे, शरीरात प्राण प्रतिष्ठित आहे. हे अन्न अन्नात प्रतिष्ठित आहे. अन्न अन्नात प्रतिष्ठित आहे असे जाणणारा स्थिर होतो. तो अन्नवान आणि अन्नाद होतो; संतती, पशू, ब्रह्मवर्चस आणि कीर्तीने महान होतो.
Taittirīya 3.8
अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.८ ॥
अन्नाची निंदा करू नये. हेच व्रत आहे. पाणीच अन्न आहे; प्रकाश अन्नभक्षक आहे. प्रकाश पाण्यात प्रतिष्ठित आहे, पाणी प्रकाशात प्रतिष्ठित आहे. हे अन्न अन्नातच प्रतिष्ठित आहे. जो हे अन्नात प्रतिष्ठित आहे असे जाणतो, तो स्थिर होतो. तो अन्नवान आणि अन्नाद होतो; संतती, पशू, ब्रह्मतेज आणि कीर्तीने महान होतो.
Taittirīya 3.9
अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ ३.९ ॥
अन्न विपुल पिकवावे. हेच व्रत आहे. पृथ्वीच अन्न आहे; आकाश अन्नभक्षक आहे. पृथ्वीत आकाश प्रतिष्ठित आहे, आकाशात पृथ्वी प्रतिष्ठित आहे. हे अन्न अन्नातच प्रतिष्ठित आहे. जो हे अन्नात प्रतिष्ठित आहे असे जाणतो, तो स्थिर होतो. तो अन्नवान आणि अन्नाद होतो; संतती, पशू, ब्रह्मतेज आणि कीर्तीने महान होतो.
Taittirīya 3.10
न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते
य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति
यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येण म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः
स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽअहमन्नादः । अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ३.१० ॥
कोणालाही आपल्या निवासस्थानी नाकारू नये. हेच व्रत आहे. म्हणून कोणत्याही प्रकारे विपुल अन्न मिळवावे. याच्यासाठी अन्न सिद्ध होवो, असे म्हटले जाते. हे निश्चितच मुखाने शिजवलेले अन्न; मुखाने याच्यासाठी अन्न सिद्ध होते. हे निश्चितच मध्याने शिजवलेले अन्न; मध्याने याच्यासाठी अन्न सिद्ध होते. हे निश्चितच अंताने शिजवलेले अन्न; अंताने याच्यासाठी अन्न सिद्ध होते — असे जाणणाऱ्यासाठी. वाणीत 'क्षेम', प्राण-अपानात 'योगक्षेम', हातांत 'कर्म', पायांत 'गती', गुदात 'विमुक्ती' — ही मानुषी नावे. आता दैवी: पावसात 'तृप्ती', विजेत 'बल', पशूंत 'यश', नक्षत्रांत 'ज्योती', उपस्थात 'प्रजाती, अमृत, आनंद', आकाशात 'सर्व'. 'प्रतिष्ठा' म्हणून उपासना करावी; तो प्रतिष्ठावान होतो. 'महः' म्हणून उपासना करावी; तो महान होतो. 'मनः' म्हणून उपासना करावी; तो मानवान होतो. 'नमः' म्हणून उपासना करावी; त्याच्यापुढे कामना नमतात. 'ब्रह्म' म्हणून उपासना करावी; तो ब्रह्मवान होतो. ब्रह्माचा 'परिमर' म्हणून उपासना करावी; त्याचे द्वेष करणारे शत्रू सभोवती मरतात. या पुरुषात जो आहे आणि आदित्यात जो आहे — तो एकच. असे जाणणारा या लोकातून जाऊन या अन्नमय आत्म्याकडे, या प्राणमय आत्म्याकडे, या मनोमय आत्म्याकडे, या विज्ञानमय आत्म्याकडे, या आनंदमय आत्म्याकडे पोहोचतो. या लोकांना आणि कामनांना इच्छेनुसार रूप धारण करून संचार करताना, हे साम गात तो राहतो: हा ३ वु, हा ३ वु, हा ३ वु. मी अन्न, मी अन्न, मी अन्न. मी अन्नाद, मी अन्नाद, मी अन्नाद. मी श्लोककर्ता, मी श्लोककर्ता, मी श्लोककर्ता. मी ऋताचा प्रथमजात आहे. देवांपूर्वी, अमृताच्या नाभीत मी जन्मलो. जो मला देतो, तोच मला राखतो. मी अन्न; अन्न खाणाऱ्याला मी खातो. मी सर्व विश्वाला अभिभूत केले आहे. सुवर्णज्योती. जो असे जाणतो. ही उपनिषद.