Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Taittirīya 3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Taittirīya 3.1

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।
तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.१ ॥

भृगु, वरुण के पुत्र, ने अपने पिता वरुण के पास जाकर कहा, 'हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' उसे उन्होंने यह बताया: अन्न, प्राण, नेत्र, कान, मन और वाणी। और उनसे कहा: 'जिससे ये भूत उत्पन्न होते हैं, जिससे उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और जिसमें प्रयाण करते हुए प्रवेश करते हैं, उसे जानने की इच्छा करो। वही ब्रह्म है।' उसने तप किया। वह तप करके

Taittirīya 3.2

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ ३.२ ॥

'अन्न ब्रह्म है', ऐसा उसने समझा। निश्चय ही अन्न से ही ये भूत उत्पन्न होते हैं, अन्न से उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और अन्न में ही प्रयाण करते हुए प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर से अपने पिता वरुण के पास गया और बोला, 'हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' उन्होंने उससे कहा, 'तप के द्वारा ब्रह्म को जानने की इच्छा करो, तप ही ब्रह्म है।' उसने तप किया।

Taittirīya 3.3

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.३ ॥

'प्राण ब्रह्म है', ऐसा उसने समझा। निश्चय ही प्राण से ही ये भूत उत्पन्न होते हैं, प्राण से उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और प्राण में ही प्रयाण करते हुए प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर से अपने पिता वरुण के पास गया और बोला, 'हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' उन्होंने उससे कहा, 'तप के द्वारा ब्रह्म को जानने की इच्छा करो, तप ही ब्रह्म है।' उसने तप किया। तप करके

Taittirīya 3.4

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.४ ॥

उसने जाना कि मन ही ब्रह्म है, क्योंकि निश्चय ही मन से ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, मन से उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और मन में ही लीन होकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर से अपने पिता वरुण के पास गया और बोला, "हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" वरुण ने उससे कहा, "तप के द्वारा ब्रह्म को जानने की इच्छा करो, तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया। तप करके...

Taittirīya 3.5

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३.५ ॥

उसने जाना कि विज्ञान ही ब्रह्म है, क्योंकि निश्चय ही विज्ञान से ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, विज्ञान से उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और विज्ञान में ही लीन होकर प्रवेश करते हैं। यह जानकर वह फिर से अपने पिता वरुण के पास गया और बोला, "हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।" वरुण ने उससे कहा, "तप के द्वारा ब्रह्म को जानने की इच्छा करो, तप ही ब्रह्म है।" उसने तप किया। तप करके...

Taittirīya 3.6

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.६ ॥

उसने जाना कि आनन्द ही ब्रह्म है, क्योंकि निश्चय ही आनन्द से ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, आनन्द से उत्पन्न होकर जीवित रहते हैं, और आनन्द में ही लीन होकर प्रवेश करते हैं। यही भार्गवी वारुणी विद्या है, जो परम आकाश में प्रतिष्ठित है। जो इस प्रकार जानता है वह प्रतिष्ठित होता है। वह अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है, प्रजा, पशुओं, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान् होता है।

Taittirīya 3.7

अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.७ ॥

अन्न की निन्दा न करे; यह व्रत है। प्राण ही अन्न है, शरीर अन्नाद है। प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है, शरीर में प्राण प्रतिष्ठित है। यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस प्रकार जानता है कि यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है, वह प्रतिष्ठित होता है। वह अन्नवान् और अन्न का भोक्ता होता है, प्रजा, पशुओं, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान् होता है।

Taittirīya 3.8

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ ३.८ ॥

अन्न की निंदा न करे। यही व्रत है। जल ही अन्न है, प्रकाश अन्न का भोक्ता है। प्रकाश जल में प्रतिष्ठित है, जल प्रकाश में प्रतिष्ठित है। यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस अन्न को अन्न में प्रतिष्ठित जानता है, वह प्रतिष्ठा पाता है। वह अन्नवान और अन्नाद होता है, संतान, पशु, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान होता है।

Taittirīya 3.9

अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ ३.९ ॥

अन्न बहुत उत्पन्न करे। यही व्रत है। पृथ्वी ही अन्न है, आकाश अन्न का भोक्ता है। पृथ्वी में आकाश प्रतिष्ठित है, आकाश में पृथ्वी प्रतिष्ठित है। यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस अन्न को अन्न में प्रतिष्ठित जानता है, वह प्रतिष्ठा पाता है। वह अन्नवान और अन्नाद होता है, संतान, पशु, ब्रह्मतेज और कीर्ति से महान होता है।

Taittirīya 3.10

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते
य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति
यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येण म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः
स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽअहमन्नादः । अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ३.१० ॥

कोई भी अपने निवास पर किसी को इनकार न करे। यही व्रत है। इसलिए जिस किसी भी उपाय से वह बहुत अन्न प्राप्त करे। कहते हैं: इसके लिए अन्न सिद्ध किया गया है। यह निश्चय ही मुख से पकाया गया अन्न है; मुख से उसके लिए अन्न सिद्ध होता है। यह निश्चय ही मध्य से पकाया गया अन्न है; मध्य से उसके लिए अन्न सिद्ध होता है। यह निश्चय ही अंत से पकाया गया अन्न है; अंत से उसके लिए अन्न सिद्ध होता है — जो इस प्रकार जानता है। वाणी में 'क्षेम', प्राण-अपान में 'योगक्षेम', हाथों में 'कर्म', पैरों में 'गति', गुदा में 'विमुक्ति' — यह मानुषी समाज्ञाएँ हैं। अब दैवी: वर्षा में 'तृप्ति', विद्युत में 'बल', पशुओं में 'यश', नक्षत्रों में 'ज्योति', उपस्थ में 'प्रजाति, अमृत, आनंद', आकाश में 'सब'। उसे 'प्रतिष्ठा' के रूप में उपासना करनी चाहिए; वह प्रतिष्ठावान होता है। उसे 'महः' के रूप में उपासना करनी चाहिए; वह महान होता है। 'मनः' के रूप में उपासना करे; वह मनस्वी होता है। 'नमः' के रूप में उपासना करे; उसके सम्मुख कामनाएँ झुकती हैं। 'ब्रह्म' के रूप में उपासना करे; वह ब्रह्मवान होता है। ब्रह्म के 'परिमर' के रूप में उपासना करे; उसके द्वेषी शत्रु और अप्रिय बैरी चारों ओर से मर जाते हैं। वह जो इस पुरुष में है और वह जो आदित्य में है — वह एक ही है। जो इस प्रकार जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा को, इस प्राणमय आत्मा को, इस मनोमय आत्मा को, इस विज्ञानमय आत्मा को, इस आनंदमय आत्मा को प्राप्त होता है। इन लोकों और कामनाओं को इच्छानुसार रूप धारण कर विचरते हुए वह यह साम गाते हुए रहता है: हा ३ वु, हा ३ वु, हा ३ वु। मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ। मैं अन्नाद हूँ, मैं अन्नाद हूँ, मैं अन्नाद हूँ। मैं श्लोककर्ता हूँ, मैं श्लोककर्ता हूँ, मैं श्लोककर्ता हूँ। मैं ऋत का प्रथमजात हूँ। देवताओं से पूर्व, मैं अमृत की नाभि में उत्पन्न हुआ। जो मुझे देता है, वही मेरी रक्षा करता है। मैं अन्न हूँ, अन्न खाने वाले को मैं खाता हूँ। मैं सम्पूर्ण विश्व-भुवन को अभिभूत करता हूँ। स्वर्णिम ज्योति। जो इस प्रकार जानता है। यह उपनिषद् है।