ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.1.1
अथ तृतीयोध्यायः ॥
(अश्वलब्राह्मणम्)
जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।
तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः ।
तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।
स ह गवां सहस्रमवरुरोध ।
दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ ३.१.१ ॥
હવે ત્રીજો અધ્યાય. (અશ્વલ બ્રાહ્મણ) વિદેહના રાજા જનકે વિપુલ દક્ષિણાવાળો યજ્ઞ કર્યો. ત્યાં કુરુ અને પંચાલના બ્રાહ્મણો એકત્ર થયા. ત્યારે વિદેહ જનકના મનમાં જાણવાની ઇચ્છા જાગી કે આ બ્રાહ્મણોમાં વેદનો સૌથી વધુ જ્ઞાતા કોણ છે. તેણે હજાર ગાયો રોકી. દરેક ગાયના શિંગડામાં દસ-દસ છેડા બાંધેલા હતા.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.2
तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।
अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।
ता होदाचकार ।
ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति ।
अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव ।
स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।
स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति ।
तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ ३.१.२ ॥
તેમણે તેમને કહ્યું, 'હે પૂજ્ય બ્રાહ્મણો, તમારામાં જે બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ હોય તે આ ગાયોને હાંકી જાય.' ત્યારે તે બ્રાહ્મણો હિંમત ન કરી શક્યા. પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે પોતાના જ શિષ્યને કહ્યું, 'હે સૌમ્ય, આમને હાંક, હે સામશ્રવા.' તેણે તેમને હાંક્યા. ત્યારે બ્રાહ્મણો ક્રોધે ભરાયા: 'આપણામાં શ્રેષ્ઠ હોવાનું આ કેવી રીતે કહી શકે?' ત્યારે જનક વૈદેહના હોતા અશ્વલે તેમને પૂછ્યું, 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, શું તું જ આપણામાં બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ છે?' તેમણે ઉત્તર આપ્યો, 'બ્રહ્મજ્ઞાનીને અમારા નમસ્કાર; અમે તો ગોકામી છીએ.' ત્યારે હોતા અશ્વલે તેમને જ પ્રશ્ન પૂછવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.3
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।
होत्रर्त्विजाग्निना वाचा ।
वाग्वै यज्ञस्य होता ।
तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.३ ॥
હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ સર્વ મૃત્યુથી વ્યાપ્ત છે, સર્વ મૃત્યુથી ગ્રસ્ત છે; યજમાન કોનાથી મૃત્યુના તે વ્યાપનમાંથી પાર થઈને મુક્ત થાય છે? હોતૃ ઋત્વિજે કહ્યું: અગ્નિથી, વાણીથી. વાણી જ યજ્ઞનો હોતા છે. આ જે વાણી છે, તે જ આ અગ્નિ છે; તે હોતા છે; તે મુક્તિ છે, તે અતિમુક્તિ છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.4
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन ।
चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः ।
तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः ।
सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.४ ॥
હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ સર્વ દિવસ અને રાત્રિથી વ્યાપ્ત છે, સર્વ દિવસ અને રાત્રિથી ગ્રસ્ત છે; યજમાન કોનાથી દિવસ-રાત્રિના તે વ્યાપનમાંથી પાર થઈને મુક્ત થાય છે? અધ્વર્યુ ઋત્વિજે કહ્યું: ચક્ષુથી, આદિત્યથી. ચક્ષુ જ યજ્ઞનો અધ્વર્યુ છે. આ જે ચક્ષુ છે, તે જ તે આદિત્ય છે; તે અધ્વર્યુ છે; તે મુક્તિ છે, તે અતિમુક્તિ છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.5
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन ।
प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।
तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता ।
स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.५ ॥
હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ સર્વ પૂર્વપક્ષ અને અપરપક્ષથી વ્યાપ્ત છે, સર્વ તેમનાથી ગ્રસ્ત છે; યજમાન કોનાથી તે બે પક્ષોના વ્યાપનમાંથી પાર થઈને મુક્ત થાય છે? ઉદ્ગાતૃ ઋત્વિજે કહ્યું: વયુથી, પ્રાણથી. પ્રાણ જ યજ્ઞનો ઉદ્ગાતા છે. આ જે પ્રાણ છે, તે જ તે વાયુ છે; તે ઉદ્ગાતા છે; તે મુક્તિ છે, તે અતિમુક્તિ છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.6
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।
ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।
मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।
तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।
अथ संपदः ॥ ३.१.६ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: આધાર વિનાનું જેવું આ અંતરિક્ષ છે, તેના કયા પગથિયા વડે યજમાન સ્વર્ગલોકે ચડે છે? બ્રહ્મા ઋત્વિજ દ્વારા, મન દ્વારા, ચંદ્ર દ્વારા. મન જ યજ્ઞનો બ્રહ્મા છે. આ જે મન છે, તે જ તે ચંદ્ર છે; તે જ બ્રહ્મા છે; તે જ મુક્તિ છે; તે જ અતિમુક્તિ છે—આ રીતે અતિમોક્ષ. હવે સંપદાઓ.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.7
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति ।
तिसृभिरिति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
किं ताभिर्जयतीति ।
यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ३.१.७ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: આજે આ યજ્ઞમાં હોતા કેટલી ઋચાઓ વડે કાર્ય કરશે? ત્રણ વડે. તે ત્રણ કઈ? પુરોનુવાક્યા, યાજ્યા અને શસ્યા જ ત્રીજી. તેમના વડે શું જીતે છે? આ જે કંઈ પ્રાણધારી છે તે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.8
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते ।
किं ताभिर्जयतीति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।
दीप्यत इव हि देवलोको ।
या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति ।
अतीव हि पितृलोकः ।
या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि ।
अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ३.१.८ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: આજે આ યજ્ઞમાં અધ્વર્યુ કેટલી આહુતિઓ હોમશે? ત્રણ. તે ત્રણ કઈ? હોમાઈને પ્રજ્વલિત થનારી, હોમાઈને ઉપર ફેલાનારી, હોમાઈને નીચે પડી રહેનારી. તેમના વડે શું જીતે છે? હોમાઈને પ્રજ્વલિત થનારીઓ વડે દેવલોક જીતે છે, કારણ કે દેવલોક જાણે દીપ્ત છે. હોમાઈને ઉપર ફેલાનારીઓ વડે પિતૃલોક જીતે છે, કારણ કે પિતૃલોક અતિ ઊંચો છે. હોમાઈને નીચે પડી રહેનારીઓ વડે મનુષ્યલોક જીતે છે, કારણ કે મનુષ્યલોક જાણે નીચો છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.9
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति ।
एकयेति ।
कतमा सैकेति ।
मन एवेति ।
अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.१.९ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: આજે બ્રહ્મા યજ્ઞને દક્ષિણ દિશામાં દેવતાઓ સહિત કેટલા વડે રક્ષે છે? એક વડે. તે એક કયું? મન જ, એમ. મન ખરેખર અનંત છે; વિશ્વેદેવો પણ બધા અનંત છે. તે અનંત વડે જ તે લોકને જીતે છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.10
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
कतमास्ताः ।
या अध्यात्ममिति ।
प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या ।
किं ताभिर्जयतीति ।
पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।
ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ ३.१.१० ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, "આજે આ યજ્ઞમાં ઉદ્ગાતા કેટલા સ્તોત્રીય મંત્રો ગાશે?" "ત્રણ." "તે ત્રણ કયા?" "પુરોનુવાક્યા, યાજ્યા અને ત્રીજી શસ્યા." "અધ્યાત્મમાં તે કયા?" "પ્રાણ જ પુરોનુવાક્યા, અપાન યાજ્યા, વ્યાન શસ્યા." "તેમનાથી તે શું જીતે છે?" "પુરોનુવાક્યાથી પૃથ્વીલોક, યાજ્યાથી અંતરિક્ષલોક, શસ્યાથી દ્યુલોક જીતે છે." ત્યારે હોતા આશ્વલ મૌન થઈ ગયો.