उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.1.1
अथ तृतीयोध्यायः ॥
(अश्वलब्राह्मणम्)
जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।
तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः ।
तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।
स ह गवां सहस्रमवरुरोध ।
दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ ३.१.१ ॥
अब तृतीय अध्याय। (अश्वल ब्राह्मण) राजा जनक विदेह ने प्रचुर दक्षिणा वाले यज्ञ से यजन किया। वहाँ कुरु और पञ्चाल के ब्राह्मण एकत्र हुए। तब विदेह राजा जनक के मन में जिज्ञासा उठी कि इन ब्राह्मणों में वेद का सर्वाधिक ज्ञाता कौन है। तब उन्होंने एक हज़ार गायों को रोक लिया। हर गाय के सींगों पर दस-दस सिरे बँधे हुए थे।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.2
तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।
अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।
ता होदाचकार ।
ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति ।
अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव ।
स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।
स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति ।
तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ ३.१.२ ॥
उन्होंने उनसे कहा, हे पूज्य ब्राह्मणो, तुम में जो सबसे अधिक ब्रह्मज्ञ हो, वह इन गायों को हाँक ले जाए। तब वे ब्राह्मण साहस न कर सके। तब याज्ञवल्क्य ने अपने ही शिष्य से कहा, हे सौम्य, इन्हें हाँक ले चलो, हे सामश्रवा। उसने उन्हें हाँक दिया। तब वे ब्राह्मण क्रोधित हो उठे कि हमारे बीच का सबसे ब्रह्मज्ञ यह कैसे कह सकता है। तब जनक विदेह के होता अश्वल ने उनसे पूछा, हे याज्ञवल्क्य, क्या तुम ही हम में सबसे ब्रह्मज्ञ हो? उन्होंने उत्तर दिया, हम ब्रह्मज्ञ को नमस्कार करते हैं; हम तो गायों की कामना वाले हैं। तब अश्वल होता ने उन्हीं से प्रश्न करने का निश्चय किया।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.3
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।
होत्रर्त्विजाग्निना वाचा ।
वाग्वै यज्ञस्य होता ।
तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.३ ॥
हे याज्ञवल्क्य, यह जो सब कुछ मृत्यु द्वारा घिरा है, सब कुछ मृत्यु द्वारा ग्रस्त है, यजमान किससे मृत्यु के उस घेरे से पार होकर मुक्त हो जाता है? होतृ ऋत्विज ने कहा: अग्नि से, वाणी से। वाणी ही यज्ञ का होता है। जो यह वाणी है, वही यह अग्नि है, वह होता है; वह मुक्ति है, वह परम मुक्ति है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.4
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन ।
चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः ।
तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः ।
सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.४ ॥
हे याज्ञवल्क्य, यह जो सब कुछ दिन और रात से घिरा है, सब कुछ दिन और रात से ग्रस्त है, यजमान किससे दिन और रात के उस घेरे से पार होकर मुक्त होता है? अध्वर्यु ऋत्विज ने कहा: नेत्र से, आदित्य से। नेत्र ही यज्ञ का अध्वर्यु है। जो यह नेत्र है, वही वह आदित्य है; वही अध्वर्यु है; वह मुक्ति है, वह परम मुक्ति है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.5
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन ।
प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।
तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता ।
स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.५ ॥
हे याज्ञवल्क्य, यह जो सब कुछ शुक्ल और कृष्ण पक्षों से घिरा है, सब कुछ शुक्ल और कृष्ण पक्षों से ग्रस्त है, यजमान किससे शुक्ल और कृष्ण पक्षों के उस घेरे से पार होकर मुक्त होता है? उद्गाता ऋत्विज ने कहा: वयु से, प्राण से। प्राण ही यज्ञ का उद्गाता है। जो यह प्राण है, वही वह वायु है; वही उद्गाता है; वह मुक्ति है, वह परम मुक्ति है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.6
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।
ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।
मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।
तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।
अथ संपदः ॥ ३.१.६ ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा: यह जो अंतरिक्ष है, जो मानो बिना आधार के है, किस सीढ़ी से यजमान स्वर्गलोक पर चढ़ता है? ब्रह्मा ऋत्विज् के द्वारा, मन के द्वारा, चंद्रमा के द्वारा। मन ही यज्ञ का ब्रह्मा है। जो यह मन है, वह वह चंद्रमा है, वह ब्रह्मा है, वह मुक्ति है, वह अतिमुक्ति है—इस प्रकार अतिमोक्ष। अब संपदाएँ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.7
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति ।
तिसृभिरिति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
किं ताभिर्जयतीति ।
यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ३.१.७ ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा: आज इस यज्ञ में होता कितनी ऋचाओं से कर्म करेगा? तीन से। कौन सी तीन? पुरोनुवाक्या, याज्या और शस्या ही तीसरी। उनसे क्या जीतता है? जो कुछ भी यह प्राणधारी है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.8
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते ।
किं ताभिर्जयतीति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।
दीप्यत इव हि देवलोको ।
या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति ।
अतीव हि पितृलोकः ।
या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि ।
अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ३.१.८ ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा: आज इस यज्ञ में अध्वर्यु कितनी आहुतियाँ डालेगा? तीन। कौन सी तीन? जो हुत होकर प्रज्वलित होती हैं, जो हुत होकर ऊपर फैलती हैं, जो हुत होकर नीचे पड़ी रहती हैं। उनसे क्या जीतता है? जो हुत होकर प्रज्वलित होती हैं, उनसे देवलोक ही जीतता है, क्योंकि देवलोक दीप्त-सा है। जो हुत होकर ऊपर फैलती हैं, उनसे पितृलोक ही जीतता है, क्योंकि पितृलोक अत्यंत ऊँचा है। जो हुत होकर नीचे पड़ी रहती हैं, उनसे मनुष्यलोक ही जीतता है, क्योंकि मनुष्यलोक नीचे-सा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.9
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति ।
एकयेति ।
कतमा सैकेति ।
मन एवेति ।
अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.१.९ ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा: आज ब्रह्मा यज्ञ को दक्षिण दिशा में देवताओं सहित कितनी से रक्षा करता है? एक से। कौन सी एक? मन ही, इस प्रकार। मन निश्चय ही अनंत है, और सभी विश्वेदेव अनंत हैं। वह उस अनंत से ही लोक को जीतता है।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.10
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
कतमास्ताः ।
या अध्यात्ममिति ।
प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या ।
किं ताभिर्जयतीति ।
पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।
ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ ३.१.१० ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा, "आज इस यज्ञ में उद्गाता कितने स्तोत्रिय मन्त्र गाएगा?" "तीन।" "वे तीन कौन-से हैं?" "पुरोनुवाक्या, याज्या और शस्या ही तीसरी है।" "वे कौन-सी हैं जो अध्यात्म में हैं?" "प्राण ही पुरोनुवाक्या है, अपान याज्या है, व्यान शस्या है।" "उनसे वह क्या जीतता है?" "पुरोनुवाक्या से पृथ्वीलोक को जीतता है, याज्या से अन्तरिक्षलोक को, शस्या से द्युलोक को।" तब होता आश्वल चुप हो गया।