ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.1.1
अथ तृतीयोध्यायः ॥
(अश्वलब्राह्मणम्)
जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।
तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः ।
तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।
स ह गवां सहस्रमवरुरोध ।
दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ ३.१.१ ॥
ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਏ। (ਅਸ਼ਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਤਦ ਵਿਦੇਹ ਜਨਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ ਕੌਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਵਾਂ ਰੋਕ ਲਈਆਂ। ਹਰ ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਸ-ਦਸ ਸਿਰੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.2
तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।
अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।
ता होदाचकार ।
ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति ।
अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव ।
स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।
स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति ।
तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ ३.१.२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਪੂਜਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂਕ ਲਵੇ।' ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂਕ, ਹੇ ਸਾਮਸ਼ਰਵਾ।' ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂਕ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉੱਠੇ: 'ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਤਦ ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਦੇ ਹੋਤਾ ਅਸ਼ਵਲ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਕੀ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈਂ?' ਉਸਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗੋਕਾਮੀ ਹੀ ਹਾਂ।' ਤਦ ਹੋਤਾ ਅਸ਼ਵਲ ਨੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.3
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।
होत्रर्त्विजाग्निना वाचा ।
वाग्वै यज्ञस्य होता ।
तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.३ ॥
ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਉਸ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੋਤ੍ਰ ਰਿਤਵਿਜ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅਗਨੀ ਨਾਲ, ਵਾਣੀ ਨਾਲ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਵਾਣੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.4
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन ।
चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः ।
तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः ।
सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.४ ॥
ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਨਾਲ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਉਸ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਧਵਰਯੂ ਰਿਤਵਿਜ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੱਖ ਨਾਲ, ਆਦਿੱਤ ਨਾਲ। ਅੱਖ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਧਵਰਯੂ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਅੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਆਦਿੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਧਵਰਯੂ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.5
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन ।
प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।
तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता ।
स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.५ ॥
ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਵਪੱਖ ਅਤੇ ਅਪਰਪੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਦਗਾਤਾ ਰਿਤਵਿਜ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਯੂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਉਦਗਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਦਗਾਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.6
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।
ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।
मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।
तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।
अथ संपदः ॥ ३.१.६ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਆਧਾਰ ਦੇ ਹੋਵੇ ਇਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਕਿਸ ਪੈਰ-ਧਰਨ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਸਵਰਗਲੋਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਿਤਵਿਜ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਤਿਮੁਕਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਮੋਕਸ਼। ਹੁਣ ਸੰਪਦਾਵਾਂ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.7
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति ।
तिसृभिरिति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
किं ताभिर्जयतीति ।
यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ३.१.७ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਹੋਤਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ? ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਯਾ, ਯਾਜਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਯਾ ਹੀ ਤੀਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.8
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते ।
किं ताभिर्जयतीति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।
दीप्यत इव हि देवलोको ।
या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति ।
अतीव हि पितृलोकः ।
या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि ।
अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ३.१.८ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਵੇਗਾ? ਤਿੰਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ? ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.9
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति ।
एकयेति ।
कतमा सैकेति ।
मन एवेति ।
अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.१.९ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਹਿਤ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇੱਕ ਨਾਲ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਹੜਾ? ਮਨ ਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਮਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਉਸ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.1.10
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
कतमास्ताः ।
या अध्यात्ममिति ।
प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या ।
किं ताभिर्जयतीति ।
पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।
ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ ३.१.१० ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਉਦਗਾਤਾ ਕਿੰਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰੀਯ ਮੰਤ੍ਰ ਗਾਵੇਗਾ?" "ਤਿੰਨ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੇ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ, ਯਾਜ੍ਯਾ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਸ੍ਯਾ।" "ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ?" "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ, ਅਪਾਨ ਯਾਜ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਨ ਸ਼ਸ੍ਯਾ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਲੋਕ, ਯਾਜ੍ਯਾ ਨਾਲ ਅੰਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕ, ਸ਼ਸ੍ਯਾ ਨਾਲ ਦ੍ਯੁਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।" ਤਦ ਹੋਤਾ ਆਸ਼ਵਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।