उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.1.1
अथ तृतीयोध्यायः ॥
(अश्वलब्राह्मणम्)
जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।
तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः ।
तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।
स ह गवां सहस्रमवरुरोध ।
दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ ३.१.१ ॥
आता तृतीय अध्याय. (अश्वल ब्राह्मण) विदेहाचा राजा जनक याने विपुल दक्षिणेचा यज्ञ केला. तेथे कुरु व पञ्चाल देशातील ब्राह्मण एकत्र जमले. तेव्हा विदेह जनकाच्या मनात जाणून घेण्याची इच्छा झाली की या ब्राह्मणांमध्ये वेदाचा सर्वात जाणकार कोण आहे. त्याने हजार गायी अडवल्या. प्रत्येक गायीच्या शिंगांना दहा-दहा टोके बांधलेली होती.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.2
तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।
अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।
ता होदाचकार ।
ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति ।
अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव ।
स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।
स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति ।
तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ ३.१.२ ॥
ते त्यांना म्हणाले, 'हे पूज्य ब्राह्मणहो, तुमच्यापैकी जो ब्रह्मज्ञानात सर्वश्रेष्ठ असेल त्याने या गायी हाकाव्यात.' तेव्हा ते ब्राह्मण धजले नाहीत. मग याज्ञवल्क्यांनी स्वतःच्या शिष्याला सांगितले, 'हे सौम्य, यांना हाक, हे सामश्रवा.' त्याने त्या हाकल्या. तेव्हा ब्राह्मण संतापले: 'आपल्यापैकी सर्वश्रेष्ठ असल्याचे हा कसे म्हणू शकतो?' तेव्हा जनक वैदेहाचा होता अश्वल त्यांना म्हणाला, 'याज्ञवल्क्य, आमच्यात तूच ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहेस काय?' ते उत्तरले, 'ब्रह्मज्ञानी पुरुषाला आम्ही नमस्कार करतो; आम्ही तर गोकामी आहोत.' तेव्हा होता अश्वलाने त्यांनाच प्रश्न विचारण्याचा निश्चय केला.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.3
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।
होत्रर्त्विजाग्निना वाचा ।
वाग्वै यज्ञस्य होता ।
तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.३ ॥
हे याज्ञवल्क्या, हे सर्व मृत्यूने वेढलेले आहे, सर्व मृत्यूने ग्रासलेले आहे; यजमान कशाच्या योगे मृत्यूच्या त्या वेढ्यातून पार होऊन मुक्त होतो? होत्या ऋत्विजाने सांगितले: अग्नीने, वाचेने. वाचाच यज्ञाचा होता. ही जी वाचा, तोच हा अग्नी; तोच होता; ती मुक्ती आहे, ती परम मुक्ती आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.4
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन ।
चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः ।
तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः ।
सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.४ ॥
हे याज्ञवल्क्या, हे सर्व दिवस आणि रात्रीने वेढलेले आहे, सर्व दिवस आणि रात्रीने ग्रासलेले आहे; यजमान कशाच्या योगे दिवस-रात्रीच्या त्या वेढ्यातून पार होऊन मुक्त होतो? अध्वर्यु ऋत्विजाने सांगितले: नेत्राने, आदित्याने. नेत्रच यज्ञाचा अध्वर्यु आहे. हे जे नेत्र, तोच तो आदित्य; तोच अध्वर्यु; ती मुक्ती आहे, ती परम मुक्ती आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.5
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन ।
प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।
तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता ।
स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३.१.५ ॥
हे याज्ञवल्क्या, हे सर्व पूर्वपक्ष आणि अपरपक्षाने वेढलेले आहे, सर्व त्यांनी ग्रासलेले आहे; यजमान कशाच्या योगे त्या दोन पक्षांच्या वेढ्यातून पार होऊन मुक्त होतो? उद्गाता ऋत्विजाने सांगितले: वयूने, प्राणाने. प्राणच यज्ञाचा उद्गाता आहे. हा जो प्राण, तोच तो वायू; तोच उद्गाता; ती मुक्ती आहे, ती परम मुक्ती आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.6
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।
ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।
मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।
तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।
अथ संपदः ॥ ३.१.६ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: आधाराशिवाय असल्यासारखा हा अंतरिक्ष, कोणत्या पावलाने यजमान स्वर्गलोकात चढतो? ब्रह्मा ऋत्विजाद्वारे, मनाद्वारे, चंद्राद्वारे. मनच यज्ञाचा ब्रह्मा आहे. हे जे मन, तोच तो चंद्र; तोच ब्रह्मा; तीच मुक्ती; तीच अतिमुक्ती—अशा प्रकारे अतिमोक्ष. आता संपदा.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.7
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति ।
तिसृभिरिति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
किं ताभिर्जयतीति ।
यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ३.१.७ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: आज या यज्ञात होता किती ऋचांनी कार्य करील? तीनने. ती तीन कोणती? पुरोनुवाक्या, याज्या आणि शस्या ही तिसरी. त्यांनी काय जिंकतो? जे जे हे प्राणधारी आहे ते.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.8
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते ।
किं ताभिर्जयतीति ।
या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।
दीप्यत इव हि देवलोको ।
या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति ।
अतीव हि पितृलोकः ।
या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि ।
अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ३.१.८ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: आज या यज्ञात अध्वर्यु किती आहुती देईल? तीन. ती तीन कोणती? हुत होऊन प्रज्वलित होणाऱ्या, हुत होऊन वर पसरणाऱ्या, हुत होऊन खाली पडून राहणाऱ्या. त्यांनी काय जिंकतो? हुत होऊन प्रज्वलित होणाऱ्यांनी देवलोक जिंकतो, कारण देवलोक तेजस्वी आहे. हुत होऊन वर पसरणाऱ्यांनी पितृलोक जिंकतो, कारण पितृलोक अत्यंत उंच आहे. हुत होऊन खाली पडून राहणाऱ्यांनी मनुष्यलोक जिंकतो, कारण मनुष्यलोक खालचा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.9
याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति ।
एकयेति ।
कतमा सैकेति ।
मन एवेति ।
अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.१.९ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: आज ब्रह्मा यज्ञाचे दक्षिण दिशेला देवतांसह किती गोष्टींनी रक्षण करतो? एकाने. ती एक कोणती? मनच, असे. मन खरोखर अनंत आहे; सर्व विश्वेदेव अनंत आहेत. त्या अनंताने तो लोक जिंकतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.1.10
याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।
तिस्र इति ।
कतमास्तास्तिस्र इति ।
पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
कतमास्ताः ।
या अध्यात्ममिति ।
प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या ।
किं ताभिर्जयतीति ।
पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।
ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ ३.१.१० ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाला, "आज या यज्ञात उद्गाता किती स्तोत्रीय मंत्र गाईल?" "तीन." "ते तीन कोणते?" "पुरोनुवाक्या, याज्या आणि तिसरी शस्या." "अध्यात्मात ते कोणते?" "प्राणच पुरोनुवाक्या, अपान याज्या, व्यान शस्या." "त्यांच्याद्वारे तो काय जिंकतो?" "पुरोनुवाक्येने पृथ्वीलोक, याज्येने अंतरिक्षलोक, शस्येने द्युलोक जिंकतो." तेव्हा होता आश्वल गप्प बसला.