ઉપનિષદો · Kauṣītaki 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 1.1
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बॊद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति । स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १.१ ॥
ચિત્ર ગાર્ગ્યાયણીએ યજ્ઞ કરતાં આરુણિને પસંદ કર્યા અને પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને કહ્યું, "તેની પાસે યજ્ઞ કરાવ." ત્યાં બેઠેલા તેને તેમણે પૂછ્યું, "ગૌતમના પુત્ર, જે લોકમાં તું મને કે બીજાને સ્થાપિત કરશે, તે લોક છુપાયેલો છે; શું તું તેને જાણે છે?" તે બોલ્યો, "મને એ ખબર નથી. ઠીક, આચાર્યને પૂછીશ." તે પિતા પાસે જઈને પૂછ્યું, "તેમણે મને પૂછ્યું; હું કેવી રીતે જવાબ આપું?" પિતા બોલ્યા, "મને પણ એ ખબર નથી. સભામાં જ આપણે સ્વાધ્યાય ભણીને બીજાઓ આપે તે લઈએ છીએ. ચાલ, આપણે બંને જઈએ." તે હાથમાં સમિધ લઈને ચિત્ર ગાર્ગ્યાયણી પાસે ગયો, "હું આપની પાસે આવ્યો છું." તેમણે તેને કહ્યું, "ગૌતમ, મારી પાસે આવેલો તું બ્રહ્મજ્ઞાન માટે યોગ્ય છે. આવ, હું તને સમજાવીશ."
Kauṣītaki 1.2
स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥ १.२ ॥
તે બોલ્યા: આ લોકમાંથી જે જાય છે, તે સર્વ ચંદ્ર તરફ જાય છે. તેમના પ્રાણોથી શુક્લ પક્ષમાં તે વધે છે; પછી કૃષ્ણ પક્ષમાં તે તેમને જન્મ આપતો નથી. આ જ સ્વર્ગલોકનું દ્વાર છે, તે ચંદ્ર. જેને તે નકારે છે તેને તે છોડી દે છે. અને જે અહીં વરસાદ બનીને વરસે છે, તે અહીં કીડો, પતંગિયું, પક્ષી, વાઘ, સિંહ, માછલી, કુહાડી કે માણસ, અથવા બીજું કંઈક બનીને, આ સ્થાનોમાં કર્મ અને વિદ્યા પ્રમાણે ફરી જન્મે છે. તે આવે ત્યારે પૂછાય છે, "તું કોણ છે?" તેણે આવો જવાબ આપવો: પંદરમાથી જન્મેલા, વિવેકી પિતા પાસેથી લાવેલા બીજની જેમ, ઋતુઓ મને પુરુષમાં અને કર્તામાં પ્રેરે; પુરુષ અને કર્તા દ્વારા માતામાં મને સિંચે. તે જન્મતાં, ઉત્પન્ન થતાં, બાર કે તેર મહિનાઓ સાથે, પિતા દ્વારા બાર કે તેર સાથે, તે તે દેહ બને છે; ઋતુઓ મારા માટે મર્ત્યનો આરંભ કરે. તે સત્ય અને તપથી હું ઋતુ છું, હું આર્તવ છું. તું કોણ છે? હું તે જ છું એમ કહીને તેને છોડી દેવાય છે.
Kauṣītaki 1.3
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥ १.३ ॥
તે આ દેવયાન માર્ગે પહોંચીને અગ્નિલોકમાં આવે છે; વાયુલોક, વરુણલોક, આદિત્યલોક, ઇન્દ્રલોક, પ્રજાપતિલોક અને બ્રહ્મલોકમાં પણ આવે છે. તે બ્રહ્મલોકનું આરોહૃદ નામનું સરોવર એક મુહૂર્તમાં પાર થાય છે; અન્વેષ્ટિહા, વિરજા નદી, ઇલ્ય વૃક્ષ, સાલજ્ય નિવાસ, અપરાજિત આયતન, ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ બે દ્વારપાલ. વિભુપ્રમિત અને વિચક્ષણા આસનો; પરમૌજા પલંગ; પ્રિયા, માનસી, પ્રતિરૂપા, ચાક્ષુષી વણનારીઓ; જગાન, અંબાઓ અને અંબાવયવી અપ્સરાઓ છે. અંબાથી નદીઓ છે. આ રીતે જાણનાર ત્યાં આવે છે. બ્રહ્મા તેની તરફ દોડે છે: 'મારા યશથી આ જરારહિત નદી પર પહોંચ્યો છે; એ ઘરડો નહીં થાય.'
Kauṣītaki 1.4
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥ १.४ ॥
પાંચસો અપ્સરાઓ તેની તરફ દોડે છે — સો ચૂર્ણ હાથમાં, સો ફળ હાથમાં, સો કાજળ હાથમાં, સો માળા હાથમાં — બ્રહ્માલંકારથી તેને શણગારે છે. બ્રહ્માલંકારથી શણગારાયેલો, બ્રહ્મને જાણનાર કેવળ બ્રહ્મ તરફ જ જાય છે. તે આર સરોવર પર આવે છે; તેને મનથી જ પાર કરે છે. તેને જાણનારા તેમાં સ્નાન કરે છે. તે મુહૂર્તો વટાવીને અન્વેષ્ટિહાઓ પાસે આવે છે; તેઓ તેનાથી દૂર ભાગે છે. તે વિરજા નદી પર આવે છે અને મનથી જ તેને પાર કરે છે. ત્યારે તે સુકૃત અને દુષ્કૃતને ખંખેરી નાખે છે. તેના પ્રિય સ્વજનો સુકૃત સ્વીકારે છે, અપ્રિયો દુષ્કૃત; રથમાં દોડનાર જેમ રથના ચક્રોને જુએ છે, તેમ તે દિવસ-રાતને જુએ છે; આ રીતે સુકૃત-દુષ્કૃત અને બધાં દ્વંદ્વોને જુએ છે. સુકૃત-દુષ્કૃતથી પર, બ્રહ્મને જાણનાર કેવળ બ્રહ્મ તરફ જ જાય છે.
Kauṣītaki 1.5
स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ १.५ ॥
તે ઇલ્ય વૃક્ષ પાસે આવે છે; તેનામાં બ્રહ્મની સુગંધ પ્રવેશે છે. સાલજ્ય સ્થાને આવે છે; બ્રહ્મનો રસ પ્રવેશે છે. અપરાજિત આયતને આવે છે; બ્રહ્મનું તેજ પ્રવેશે છે. તે આવે છે; ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ દ્વારપાલો તેનાથી ભાગી જાય છે. તે આવે છે; વિભુથી માપેલું બ્રહ્મયશ તેનામાં પ્રવેશે છે. તે વિચક્ષણા નામની આસંદી પર આવે છે; બૃહત અને રથંતર સામ — આગળના પગ નૌધસના, પાછળના વૈરૂપ અને વૈરાજ; શાક્વર અને રૈવત આડા ઉચ્ચારાય છે. તે પ્રજ્ઞા આડી છે; પ્રજ્ઞાથી જ માણસ જુએ છે. તે અમિતૌજસ પર્યંક પર આવે છે; તે પ્રાણ છે. તેના ભૂત અને ભવિષ્ય આગળના પગ, શ્રી અને ઇરા પાછળના; બૃહત અને રથંતર અનૂચ્ય; ભદ્ર અને યજ્ઞાયજ્ઞીય શીર્ષ; ઋચાઓ અને સામ પ્રાચીનતાન; યજુસ આડા; સોમાંશ બિછાનું; ઉદ્ગીથ ઉપશ્રી; શ્રી ઓશીકું. તેના પર બ્રહ્મ બિરાજે છે; આ રીતે જાણનાર પગથી જ આગળ ચઢે છે. બ્રહ્મ તેને પૂછે છે: તું કોણ છે? તેણે જવાબ આપવો જોઈએ.
Kauṣītaki 1.6
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति ॥ १.६ ॥
હું ઋતુ છું; હું ઋતુઓનો છું; આકાશરૂપી યોનિમાંથી જન્મેલો; આ સંવત્સરની પત્ની છે, તેજોમય ભૂતની, આત્મભૂત ભૂતની. તું આત્મા છે; તું જે છે તે જ હું છું. તેને પૂછવામાં આવે છે: હું કોણ છું? તેણે કહેવું જોઈએ: સત્ય. સત્ય શું છે? દેવો અને પ્રાણોથી જે અન્ય છે તે સત્; દેવો અને પ્રાણોથી જે છે તે ત્ય; તે આ વાણીથી સત્ય કહેવાય છે. આટલું જ આ બધું; આ બધું તું જ છે. આ રીતે તે તેને કહે છે. આ વિષે એક ઋક્ શ્લોક કહેવાયો છે: જેનું ઉદર યજુસ છે, શિર સામ છે, જે અસૌ, ઋઙ્મૂર્તિ, અવ્યય છે, તે બ્રહ્મ જ છે એમ જાણવું; તે ઋષિ બ્રહ્મમય, મહાન છે.
Kauṣītaki 1.7
तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ १.७ ॥
તેને અજાતશત્રુ બોલ્યા: "કોનાથી મારાં પુરુષનામો પ્રાપ્ત થાય છે?" એવું પૂછાય તો "પ્રાણથી" એમ કહેવું. "કોનાથી સ્ત્રીનામો?" "વાણીથી". "કોનાથી નપુંસકનામો?" "મનથી". "કોનાથી ગંધો?" "ઘ્રાણથી". "કોનાથી રૂપો?" "ચક્ષુથી". "કોનાથી શબ્દો?" "શ્રોત્રથી". "કોનાથી અન્નના રસો?" "જિહ્વાથી". "કોનાથી કર્મો?" "હાથોથી". "કોનાથી સુખ-દુઃખ?" "શરીરથી". "કોનાથી આનંદ, રતિ, પ્રજાપતિ?" "ઉપસ્થથી". "કોનાથી ગતિઓ?" "પગોથી". "કોનાથી બુદ્ધિથી જાણવા યોગ્ય કામનાઓ?" "પ્રજ્ઞાથી" એમ કહેવું. તેને કહેવું: "પાણી જ ખરેખર મારું છે; તે તમારો આ લોક છે." એ જ બ્રહ્મની જીત, એ જ વ્યષ્ટિ; આ રીતે જાણનાર તે જીતને જીતે છે, તે વ્યષ્ટિને પામે છે. આ રીતે જાણનાર, આ રીતે જાણનાર.