ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Kauṣītaki 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 1.1
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बॊद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति । स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १.१ ॥
ਚਿੱਤਰ ਗਾਰਗਯਾਯਣੀ ਨੇ ਯੱਗ ਕਰਦਿਆਂ ਆਰੁਣਿ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਲੈ।" ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਗੌਤਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏਂਗਾ, ਉਹ ਲੋਕ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?" ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਠੀਕ ਹੈ, ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂਗਾ।" ਉਹ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂ?" ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਆ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੱਲੀਏ।" ਉਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ ਲੈ ਕੇ ਚਿੱਤਰ ਗਾਰਗਯਾਯਣੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਗੌਤਮ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।"
Kauṣītaki 1.2
स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥ १.२ ॥
ਉਹ ਬੋਲਿਆ: ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹੀ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੀਂਹ ਬਣ ਕੇ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੀੜਾ, ਪਤੰਗਾ, ਪੰਛੀ, ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ, ਮੱਛੀ, ਕੁਹਾੜਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬਣ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਪੰਦਰਵੇਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਰੁੱਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ; ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਹ ਦੇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਰੁੱਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰਤ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਕਰਨ। ਉਸ ਸੱਚ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰੁੱਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਰਤਵ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 1.3
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥ १.३ ॥
ਉਹ ਇਸ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ-ਲੋਕ, ਵਰੁਣ-ਲੋਕ, ਆਦਿੱਤ-ਲੋਕ, ਇੰਦਰ-ਲੋਕ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਦਾ ਆਰੋਹ੍ਰਿਦ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਨਵੇਸ਼ਟਿਹਾ, ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ, ਇਲਯ ਰੁੱਖ, ਸਾਲਜਯ ਨਿਵਾਸ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਆਯਤਨ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ। ਵਿਭੁਪ੍ਰਮਿਤ ਅਤੇ ਵਿਚਕਸ਼ਣਾ ਆਸਨ ਹਨ; ਪਰਮੌਜਾ ਪਲੰਘ; ਪ੍ਰਿਆ, ਮਾਨਸੀ, ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਾ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ੀ ਬੁਣਨ ਵਾਲੀਆਂ; ਜਗਾਨ, ਅੰਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਬਾਵਯਵੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਅੰਬਾ ਦੁਆਰਾ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ: 'ਮੇਰੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਜਰਾ-ਰਹਿਤ ਇਸ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।'
Kauṣītaki 1.4
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥ १.४ ॥
ਪੰਜ ਸੌ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ — ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰਨ, ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਮਾ, ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਾਂ — ਬ੍ਰਹਮ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਰ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਨਵੇਸ਼ਟਿਹਾਵਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨੇਹੀ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਪਿਆਰੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ; ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ-ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਕ੍ਰਿਤ-ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 1.5
स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ १.५ ॥
ਉਹ ਇਲ੍ਯ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲਜ੍ਯ ਥਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਸ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾਜਿਤ ਆਯਤਨ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਰਬਾਨ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਭੂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਯਸ਼ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਚਕਸ਼ਣਾ ਨਾਮਕ ਆਸੰਦੀ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਤ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ ਸਾਮ — ਅਗਲੇ ਪੈਰ ਨੌਧਸ ਦੇ, ਪਿਛਲੇ ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ; ਸ਼ਾਕਵਰ ਅਤੇ ਰੈਵਤ ਤਿਰਛੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਿਆ ਤਿਰਛੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਿਤੌਜਸ ਪਰਯੰਕ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਅਗਲੇ ਪੈਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਇਰਾ ਪਿਛਲੇ; ਬ੍ਰਹਤ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ ਅਨੂਚਯ; ਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਯਜ੍ਞੀਯ ਸਿਰ; ਰਿਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾਨ; ਯਜੁਸ ਤਿਰਛੇ; ਸੋਮਾਂਸ਼ ਵਿਛਾਉਣਾ; ਉਦਗੀਥ ਉਪਸ਼੍ਰੀ; ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਰਹਾਣਾ। ਉਸ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬੈਠਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 1.6
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति ॥ १.६ ॥
ਮੈਂ ਰੁੱਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਹਾਂ; ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਇਹ ਸੰਵਤਸਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇਜੋਮਈ ਭੂਤ ਦੀ, ਆਤਮਭੂਤ ਭੂਤ ਦੀ। ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਜੋ ਹੈਂ ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਉਸਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸਤ੍ਯ। ਸਤ੍ਯ ਕੀ ਹੈ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਹੋਰ ਹੈ ਉਹ ਸਤ੍; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਉਹ ਤ੍ਯ; ਉਹ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸਦਾ ਉਦਰ ਯਜੁਸ ਹੈ, ਸਿਰ ਸਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੌ, ਰਿਚਮੂਰਤੀ, ਅਵਿਯ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਮਯ, ਮਹਾਨ ਹੈ।
Kauṣītaki 1.7
तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ १.७ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਂ?" "ਵਾਣੀ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਪੁੰਸਕ ਨਾਂ?" "ਮਨ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗੰਧਾਂ?" "ਘ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ?" "ਚੱਖੂ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਬਦ?" "ਸ਼੍ਰੋਤ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅੰਨ-ਰਸ?" "ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ?" "ਹੱਥਾਂ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ?" "ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਨੰਦ, ਰਤਿ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ?" "ਉਪਸਥ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਆਂ?" "ਪੈਰਾਂ ਦੁਆਰਾ।" "ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਾਮਨਾਵਾਂ?" "ਪ੍ਰਗਿਆ ਦੁਆਰਾ" ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਪਾਣੀ ਹੀ ਯਕੀਨਨ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ।" ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਅਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਅਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।