उपनिषदे · Kauṣītaki 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 1.1
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बॊद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति । स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १.१ ॥
चित्र गार्ग्यायणीने यज्ञ करताना आरुणीची निवड केली आणि आपला पुत्र श्वेतकेतू याला "त्याच्याकडून यज्ञ करवून घे" असे सांगून पाठवले. तेथे बसलेल्या त्याला त्याने विचारले, "गौतमाच्या पुत्रा, ज्या लोकात तू मला किंवा दुसऱ्याला स्थापित करशील, तो लोक झाकलेला आहे; तो तू जाणतोस का?" तो म्हणाला, "मला हे माहीत नाही. ठीक आहे, आचार्यांना विचारतो." त्याने पित्याजवळ जाऊन विचारले, "त्याने मला प्रश्न विचारला; मी कसे उत्तर द्यावे?" पिता म्हणाले, "मलाही हे माहीत नाही. सभेतच आपण स्वाध्याय शिकून इतरांनी दिलेले घेतो. चल, आपण दोघे जाऊ." तो हातात समिधा घेऊन चित्र गार्ग्यायणीकडे गेला, "मी आपल्याजवळ आलो आहे." तो त्याला म्हणाला, "गौतमा, माझ्याजवळ आलेला तू ब्रह्मज्ञानाला योग्य आहेस. ये, मी तुला सांगतो."
Kauṣītaki 1.2
स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥ १.२ ॥
तो म्हणाला: या लोकातून जे जातात ते सर्व चंद्राकडे जातात. त्यांच्या प्राणांनी शुक्ल पक्षात तो वाढतो; नंतर कृष्ण पक्षात तो त्यांना जन्म देत नाही. हेच स्वर्गलोकाचे द्वार, जो चंद्र आहे; ज्याला तो नाकारतो त्याला ते सोडून देतात. आणि जो येथे पावसाच्या रूपाने बरसतो, तो येथे किडा, पतंग, पक्षी, वाघ, सिंह, मासा, कुऱ्हाड किंवा मनुष्य, किंवा दुसरे काही होऊन, या स्थानांमध्ये कर्म व विद्येनुसार पुन्हा जन्म घेतो. तो आला असता त्याला विचारले जाते, "तू कोण?" त्याने असे उत्तर द्यावे: पंधराव्यापासून जन्मलेल्या, विचक्षण पित्याकडून आणलेल्या बीजासारखे, ऋतूंनी मला पुरुषात व कर्त्यात प्रेरित करावे; पुरुष व कर्त्याद्वारे मातेत मला सिंचित करावे. तो जन्मताना, उत्पन्न होताना, बारा किंवा तेरा महिन्यांसह, पित्याद्वारे बारा किंवा तेराच्या सह, तोच देह होतो; ऋतूंनी माझ्यासाठी मर्त्याचा आरंभ करावा. त्या सत्याने व तपाने मी ऋतू आहे, मी आर्तव आहे. तू कोण? मी तोच आहे असे म्हणून त्याला सोडतात.
Kauṣītaki 1.3
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥ १.३ ॥
तो हा देवयान मार्ग गाठून अग्निलोकात येतो; वायुलोक, वरुणलोक, आदित्यलोक, इंद्रलोक, प्रजापतिलोक आणि ब्रह्मलोकातही येतो. त्या ब्रह्मलोकातील आरोहृद नावाचे सरोवर एका क्षणात ओलांडले जाते; अन्वेष्टिहा, विरजा नदी, इल्य वृक्ष, सालज्य निवास, अपराजित आयतन, इंद्र आणि प्रजापती हे दोन द्वारपाल. विभुप्रमित आणि विचक्षणा ही आसने; परमौजा हा पर्यंक; प्रिया, मानसी, प्रतिरूपा, चाक्षुषी या विणणाऱ्या; जगान, अंबा आणि अंबावयवी अप्सरा आहेत. अंबेद्वारे नद्या आहेत. असे जाणणारा तेथे येतो. ब्रह्मा त्याच्याकडे धावतो: 'माझ्या यशाने हा जरारहित ह्या नदीला पोहोचला; हा जीर्ण होणार नाही.'
Kauṣītaki 1.4
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥ १.४ ॥
पाचशे अप्सरा त्याच्याकडे धावतात — शंभर चूर्ण हातात, शंभर फळे हातात, शंभर अंजन हातात, शंभर माळा हातात — ब्रह्मालंकाराने त्याला अलंकृत करतात. ब्रह्मालंकाराने अलंकृत, ब्रह्म जाणणारा केवळ ब्रह्माकडेच जातो. तो आर सरोवरावर येतो; मनानेच ते ओलांडतो. त्याला जाणणारे त्यात स्नान करतात. तो मुहूर्तांना पार करून अन्वेष्टिहांजवळ येतो; ते त्याच्यापासून पळून जातात. तो विरजा नदीवर येतो आणि मनानेच ती ओलांडतो. तेव्हा तो सुकृत आणि दुष्कृत झटकून टाकतो. त्याचे प्रिय नातेवाईक सुकृत स्वीकारतात, अप्रिय दुष्कृत; रथात धावणारा जसा रथाच्या चाकांकडे पाहतो, तसे तो दिवस-रात्र पाहतो; अशाप्रकारे सुकृत-दुष्कृत आणि सर्व द्वंद्वे पाहतो. सुकृत-दुष्कृतांच्या पलीकडील हा ब्रह्म जाणणारा केवळ ब्रह्माकडेच जातो.
Kauṣītaki 1.5
स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ १.५ ॥
तो इल्य वृक्षाजवळ येतो; त्याच्यात ब्रह्माचा सुगंध प्रवेश करतो. सालज्य स्थानी येतो; ब्रह्माचा रस प्रवेश करतो. अपराजित आयतनी येतो; ब्रह्माचे तेज प्रवेश करते. तो येतो; इंद्र आणि प्रजापती हे द्वारपाल त्याच्यापासून पळून जातात. तो येतो; विभूने मोजलेले ब्रह्मयश त्याच्यात प्रवेश करते. तो विचक्षणा नावाच्या आसंदीवर येतो; बृहत आणि रथंतर साम — पुढील पाय नौधसाचे, मागील वैरूप व वैराज; शाक्वर व रैवत तिरकसपणे पठण केली जातात. ती प्रज्ञा तिरकी आहे; प्रज्ञेनेच माणूस पाहतो. तो अमितौजस पर्यंकावर येतो; तो प्राण आहे. त्याचे भूत आणि भविष्य पुढील पाय, श्री व इरा मागील पाय; बृहत व रथंतर अनूच्य; भद्र व यज्ञायज्ञीय शीर्ष; ऋचा व साम प्राचीनतान; यजुस् तिरकी; सोमांश अंथरूण; उद्गीथ उपश्री; श्री उशी. त्यावर ब्रह्म बसलेले आहे; असे जाणणारा पायाने पुढे चढतो. ब्रह्म त्याला विचारते: तू कोण आहेस? त्याने उत्तर द्यावे.
Kauṣītaki 1.6
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति ॥ १.६ ॥
मी ऋतू आहे; मी ऋतूंचा आहे; आकाशरूपी योनीतून जन्मलेला; हे संवत्सराची पत्नी आहे, तेजोमय भूताची, आत्मभूत भूताची. तू आत्मा आहेस; तू जो आहेस तोच मी आहे. त्याला विचारले जाते: मी कोण आहे? त्याने म्हणावे: सत्य. सत्य म्हणजे काय? देव आणि प्राणांपेक्षा जे वेगळे ते सत्; देव आणि प्राणांपासून जे ते त्य; ते या वाणीने सत्य म्हणून उच्चारले जाते. इतके हे सर्व; हे सर्व तूच आहेस. अशा प्रकारे तो त्याला सांगतो. याविषयी एक ऋक् श्लोक सांगितला आहे: ज्याचे उदर यजुस्, शिर साम, जो असौ, ऋङ्मूर्ती, अव्यय आहे, तो ब्रह्मच होय असे जाणावे; तो ऋषी ब्रह्ममय, महान आहे.
Kauṣītaki 1.7
तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ १.७ ॥
त्याला अजातशत्रू म्हणाला: "कशाने माझी पुरुषनामे प्राप्त होतात?" असे विचारल्यास "प्राणाने" असे म्हणावे. "कशाने स्त्रीनामे?" "वाचेने". "कशाने नपुंसकनामे?" "मनाने". "कशाने गंध?" "घ्राणाने". "कशाने रूपे?" "चक्षूने". "कशाने शब्द?" "श्रोत्राने". "कशाने अन्नरस?" "जिह्वेने". "कशाने कर्मे?" "हातांनी". "कशाने सुखदुःखे?" "शरीराने". "कशाने आनंद, रती, प्रजापती?" "उपस्थाने". "कशाने गती?" "पायांनी". "कशाने बुद्धीने जाणण्यायोग्य कामना?" "प्रज्ञेने" असे म्हणावे. त्याला म्हणावे: "पाणीच खरोखर माझे आहे; ते तुमचे हे जग आहे." हीच ब्रह्माची जिती, हीच व्यष्टी; असे जाणणारा ती जिती जिंकतो आणि ती व्यष्टी प्राप्त करतो. असे जाणणारा, असे जाणणारा.