ઉપનિષદો · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
દિવોદાસનો પુત્ર પ્રતર્દન યુદ્ધ અને પૌરુષથી ઇન્દ્રના પ્રિય ધામ પાસે આવ્યો. ઇન્દ્રે તેને કહ્યું, "પ્રતર્દન, હું તને વર આપું છું." પ્રતર્દને કહ્યું, "માણસ માટે સૌથી હિતકારી જે તું માને છે તે તું જ મારા માટે પસંદ કર." ઇન્દ્રે તેને કહ્યું, "વર પસંદ કરનાર પોતાનાથી નીચેના માટે પસંદ કરતો નથી; તું જ પસંદ કર." પ્રતર્દને કહ્યું, "ઠીક છે, મારા માટે તે જ પસંદ કર." ત્યારે ઇન્દ્ર સત્યથી ચલિત ન થયો. ઇન્દ્રે કહ્યું, "મને જ જાણ; માણસ માટે સૌથી હિતકારી હું આ જ માનું છું કે તે મને જાણે. ત્રણ માથાવાળા ત્વાષ્ટ્રને મેં માર્યો; મોં નીચે કરેલા યતિઓને શિયાળોને આપ્યા; ઘણા કરાર ઓળંગીને સ્વર્ગમાં પ્રહ્લાદોને, અંતરિક્ષમાં પૌલોમોને, પૃથ્વી પર કાલખંજોને ઘાસ વિના કચડી નાખ્યા. તેમનામાં મારો એક વાળ પણ હાલ્યો નહીં. જે મને જાણે છે તેનું લોક કોઈ કર્મથી ઘટતું નથી; માતૃવધથી નહીં, પિતૃવધથી નહીં, ચોરીથી નહીં, ભ્રૂણહત્યાથી નહીં. તેને પાપ લાગતું નથી, તેના મુખ પર ડાઘ પડતો નથી."
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
તેમણે કહ્યું: "હું પ્રાણ છું, પ્રજ્ઞા જ આત્મા છે. મને આયુષ્ય અને અમૃત તરીકે ઉપાસ. આયુષ્ય જ પ્રાણ છે, પ્રાણ જ આયુષ્ય છે; પ્રાણ જ અમૃત પણ છે. આ શરીરમાં પ્રાણ વસે ત્યાં સુધી આયુષ્ય છે. પ્રાણ વડે જ પરલોકમાં અમૃતત્વ મળે છે. પ્રજ્ઞા અને સત્યસંકલ્પથી જે 'મારું આયુષ્ય, અમૃત' એમ મને ઉપાસે છે, તે આ લોકમાં પૂર્ણ આયુષ્ય પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં અક્ષય અમૃતત્વ પામે છે." કેટલાક કહે છે: "પ્રાણો એકરૂપ થઈને જાય છે." પણ કોઈ એક જ વારમાં વાણીથી નામ, આંખથી રૂપ, કાનથી શબ્દ, મનથી ધ્યાન જણાવી શકતું નથી; તેથી પ્રાણો એકીભૂત છે. આ બધા એક-એકને પ્રગટ કરે છે. બોલતી વાણીને બધા પ્રાણ અનુસરે છે; જોતી આંખને બધા પ્રાણ અનુસરે છે; સાંભળતા કાનને બધા પ્રાણ અનુસરે છે; વિચારતા મનને બધા પ્રાણ અનુસરે છે; શ્વાસ લેતા પ્રાણને બધા પ્રાણ અનુસરે છે. આ રીતે જ છે. ઇન્દ્રે કહ્યું: "આ બરાબર છે. પ્રાણોમાં પરમ કલ્યાણનું ગ્રહણ આ જ છે."
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
વાણી છોડી ગયેલા મૂકો જીવે છે એ આપણે જોઈએ છીએ; આંખ છોડી ગયેલા આંધળા જીવે છે એ આપણે જોઈએ છીએ; શ્રોત્ર છોડી ગયેલા બહેરાઓ, મન છોડી ગયેલા બાળકો, હાથ કપાયેલો, જાંઘ કપાયેલો પણ જીવે છે. આ રીતે આપણે જોઈએ છીએ. ત્યારે ખરેખર પ્રાણ જ, પ્રજ્ઞાને આત્મા બનાવીને, આ શરીરને પકડીને ઉપાડે છે. તેથી આને જ ઉપાસવું. જે પ્રાણ છે તે જ પ્રજ્ઞા છે, અને જે પ્રજ્ઞા છે તે જ પ્રાણ છે. આ બંને આ શરીરમાં સાથે રહે છે અને સાથે નીકળે છે; એ જ તેની દૃષ્ટિ છે, આ જ વિજ્ઞાન છે. જ્યારે આ પુરુષ ઊંઘે છે અને કોઈ સ્વપ્ન જોતો નથી, ત્યારે પ્રાણ જ એકરૂપ થાય છે. ત્યારે વાણી બધાં નામો સાથે તેનામાં લીન થાય છે; ચક્ષુ બધાં રૂપો સાથે, શ્રોત્ર બધા શબ્દો સાથે, મન બધા ધ્યાત વિષયો સાથે લીન થાય છે. તે જાગે છે ત્યારે, જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી તણખા બધી દિશાઓમાં વિખરાય છે, તેમ આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતપોતાના સ્થાને વિખરાય છે; પ્રાણોમાંથી દેવો, દેવોમાંથી લોકો. આ જ તેની સિદ્ધિ છે, આ જ વિજ્ઞાન છે. જ્યારે આ પુરુષ પીડિત થઈને મરવાની તૈયારીમાં હોય, નબળાઈ પામીને મૂર્છામાં પડે, ત્યારે કહે છે કે તેનું ચિત્ત નીકળી ગયું. તે સાંભળતો નથી, જોતો નથી, વાણીથી બોલે છે પણ ધ્યાન કરતો નથી; ત્યારે તેનામાં પ્રાણ એકરૂપ થાય છે. ત્યારે વાણી બધાં નામો સાથે, ચક્ષુ બધાં રૂપો સાથે, શ્રોત્ર બધા શબ્દો સાથે, મન બધા ધ્યાત વિષયો સાથે લીન થાય છે. તે જાગે છે ત્યારે, પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી તણખા વિખરાય તેમ આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતપોતાના સ્થાને વિખરાય છે; પ્રાણોમાંથી દેવો, દેવોમાંથી લોકો.
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
તે જ્યારે આ શરીરમાંથી નીકળે છે, ત્યારે આ બધાની સાથે જ નીકળે છે. વાણી તેનામાંથી બધાં નામો છોડે છે; તે વાણી દ્વારા તેમને પામે છે. પ્રાણ તેનામાંથી બધી ગંધો છોડે છે; તે પ્રાણ દ્વારા તેમને પામે છે. ચક્ષુ તેનામાંથી બધાં રૂપો છોડે છે; તે ચક્ષુ દ્વારા તેમને પામે છે. શ્રોત્ર તેનામાંથી બધા શબ્દો છોડે છે; તે શ્રોત્ર દ્વારા તેમને પામે છે. મન તેનામાંથી બધા ધ્યેય વિષયો છોડે છે; તે મન દ્વારા તેમને પામે છે. આ જ પ્રાણમાં સર્વપ્રાપ્તિ છે. જે પ્રાણ છે તે જ પ્રજ્ઞા છે, અને જે પ્રજ્ઞા છે તે જ પ્રાણ છે; એ બંને આ શરીરમાં સાથે વસે છે અને સાથે જ નીકળે છે. હવે, જેમ આ પ્રજ્ઞામાં બધાં પ્રાણીઓ એક થાય છે, તે અમે સમજાવીશું.
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
વાણી જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનું નામ, તેની પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. ઘ્રાણ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેની ગંધ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. ચક્ષુ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનું રૂપ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. શ્રોત્ર જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનો શબ્દ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. જીભ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનો અન્નરસ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. બે હાથ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલા; તેમનું કર્મ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. શરીર જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનાં સુખદુઃખ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. ઉપસ્થ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેનો આનંદ, રતિ અને સંતતિ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. બે પગ જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલા; તેમની ગતિ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે. પ્રજ્ઞા જ આનું એક અંગ છે, વહન કરાયેલું; તેને બુદ્ધિથી જાણવા યોગ્ય અને કામનાઓ, પેલે પાર મૂકાયેલી ભૂત-માત્રા છે.
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
પ્રજ્ઞા દ્વારા વાણી પર આરૂઢ થઈને વાણી દ્વારા સર્વ સામોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા પ્રાણ પર આરૂઢ થઈને પ્રાણ દ્વારા સર્વ ગંધોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા ચક્ષુ પર આરૂઢ થઈને ચક્ષુ દ્વારા સર્વ રૂપોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા શ્રોત્ર પર આરૂઢ થઈને શ્રોત્ર દ્વારા સર્વ શબ્દોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા જીભ પર આરૂઢ થઈને જીભ દ્વારા સર્વ અન્નરસોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા હાથ પર આરૂઢ થઈને હાથ દ્વારા સર્વ કર્મોને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા શરીર પર આરૂઢ થઈને શરીર દ્વારા સુખ-દુઃખને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા ઉપસ્થ પર આરૂઢ થઈને ઉપસ્થ દ્વારા આનંદ અને રતિને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા પગ પર આરૂઢ થઈને પગ દ્વારા સર્વ ગતિઓને પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રજ્ઞા દ્વારા જ ધી પર આરૂઢ થઈને, પ્રજ્ઞા દ્વારા જ ધી દ્વારા જાણવા યોગ્ય કામનાઓને પ્રાપ્ત કરે છે.
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
કારણ કે પ્રજ્ઞાપન કરવાની શક્તિ ધરાવતી વાણી કોઈ પણ નામ પ્રગટ કરી શકતી નથી. 'મારું મન ન હોત તો હું આ નામ જાણત નહીં' એમ તે કહે છે. પ્રાણ કોઈ પણ ગંધ પ્રગટ કરી શકતો નથી. 'મારું મન ન હોત તો હું આ ગંધ જાણત નહીં' એમ તે કહે છે. આંખો કોઈ પણ રૂપ પ્રગટ કરી શકતી નથી. 'મારું મન ન હોત તો અમે આ રૂપ જાણત નહીં' એમ તેઓ કહે છે. કાન કોઈ પણ શબ્દ પ્રગટ કરી શકતા નથી. 'મારું મન ન હોત તો અમે આ શબ્દ જાણત નહીં' એમ તેઓ કહે છે. જીભ કોઈ પણ અન્નરસ પ્રગટ કરી શકતી નથી. 'મારું મન ન હોત તો હું આ અન્નરસ જાણત નહીં' એમ તે કહે છે. બંને હાથ કોઈ પણ કર્મ પ્રગટ કરી શકતા નથી. 'મારું મન ન હોત તો અમે આ કર્મ જાણત નહીં' એમ તેઓ કહે છે. શરીર સુખદુઃખ પ્રગટ કરી શકતું નથી. 'મારું મન ન હોત તો હું આ સુખદુઃખ જાણત નહીં' એમ તે કહે છે. ઉપસ્થ (જનનેન્દ્રિય) આનંદ, રતિ કે પ્રજોત્પત્તિ પ્રગટ કરી શકતું નથી. 'મારું મન ન હોત તો હું આ આનંદ, રતિ કે પ્રજોત્પત્તિ જાણત નહીં' એમ તે કહે છે. બંને પગ કોઈ પણ ગમન પ્રગટ કરી શકતા નથી. 'મારું મન ન હોત તો અમે આ ગમન જાણત નહીં' એમ તેઓ કહે છે. કારણ કે બુદ્ધિ કોઈ પણ સિદ્ધિ આપી શકતી નથી; જે જાણવા યોગ્ય છે તે જાણી શકાતું નથી.
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
વાણીને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; વક્તાને જાણવો. ગંધને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; સૂંઘનારને જાણવો. રૂપને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; રૂપને જાણનારને જાણવો. શબ્દને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; સાંભળનારને જાણવો. અન્નરસને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; અન્નરસના જ્ઞાતાને જાણવો. કર્મને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; કર્તાને જાણવો. સુખદુઃખને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; સુખદુઃખના જ્ઞાતાને જાણવો. આનંદ, રતિ અને પ્રજાને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; તેમના જ્ઞાતાને જાણવો. દર્શનક્રિયાને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; દ્રષ્ટાને જાણવો. મનને જાણવાની ઇચ્છા ન કરવી; મનન કરનારને જાણવો. આ જ દસ ભૂતમાત્રા છે, જે પ્રજ્ઞાને આધીન છે; અને દસ પ્રજ્ઞામાત્રા છે, જે ભૂતોને આધીન છે; કારણ કે ભૂતમાત્રા ન હોય તો પ્રજ્ઞામાત્રા ન રહે, અને પ્રજ્ઞામાત્રા ન હોય તો ભૂતમાત્રા ન રહે.
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
કોઈ એક વસ્તુથી એકલું રૂપ સિદ્ધ થતું નથી; આ અનેક છે. રથના ચક્રના આરાઓમાં નેમિ જોડાયેલી હોય છે, અને નાભિમાં આરાઓ જોડાયેલા હોય છે, તેવી જ રીતે આ ભૂતમાત્રાઓ પ્રજ્ઞામાત્રાઓમાં જોડાયેલી છે, અને પ્રજ્ઞામાત્રાઓ પ્રાણમાં જોડાયેલી છે. તે આ પ્રાણ જ પ્રજ્ઞાત્મા, આનંદરૂપ, અજર અને અમૃત છે. સારા કર્મથી તે વધતો નથી, અને ખરાબ કર્મથી ઘટતો નથી. આ જ જેને આ લોકોમાંથી ઊંચે લઈ જવા ઇચ્છે છે તેની પાસે સારું કર્મ કરાવે છે; આ જ જેને નીચે લઈ જવા ઇચ્છે છે તેની પાસે ખરાબ કર્મ કરાવે છે. આ જ લોકપાલ, આ જ લોકાધિપતિ, આ જ સર્વેશ્વર છે. તે મારો આત્મા છે એમ જાણવું; તે મારો આત્મા છે એમ જાણવું.