ଉପନିଷଦ · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତର୍ଦନ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପୌରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରତର୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେବି।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ହିତକର ଯାହା ତୁମେ ମନେ କର, ତାହା ତୁମେ ନିଜେ ମୋ ପାଇଁ ବାଛ।" ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେ ବର ବାଛେ, ସେ ନିଜଠାରୁ ନିମ୍ନ ପାଇଁ ବାଛେ ନାହିଁ; ତୁମେ ହିଁ ବାଛ।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି, ମୋ ପାଇଁ ତାହା ହିଁ ବାଛ।" ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ସତ୍ୟରୁ ବିଚଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ମୋତେ ହିଁ ଜାଣ; ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ହିତକର ମୁଁ ଏହା ହିଁ ମନେ କରେ ଯେ ସେ ମୋତେ ଜାଣୁ। ତିନି ମୁଣ୍ଡିଆ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କଲି; ମୁଖ ତଳକୁ କରିଥିବା ଯତିମାନଙ୍କୁ ଶିଆଳମାନଙ୍କୁ ଦେଲି; ଅନେକ ସନ୍ଧି ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦମାନଙ୍କୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ପୌଲୋମମାନଙ୍କୁ, ପୃଥିବୀରେ କାଳଖଞ୍ଜମାନଙ୍କୁ ତୃଣ ବିନା ଦଳିଲି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଗୋଟିଏ ଲୋମ ମଧ୍ୟ ହଲିଲା ନାହିଁ। ଯେ ମୋତେ ଜାଣେ, ତାର ଲୋକ କୌଣସି କର୍ମରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ; ମାତୃବଧରେ ନୁହେଁ, ପିତୃବଧରେ ନୁହେଁ, ଚୋରିରେ ନୁହେଁ, ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାରେ ନୁହେଁ। ତାକୁ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ; ତାର ମୁଖରେ ଦାଗ ପଡ଼େ ନାହିଁ।"
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
ସେ କହିଲେ: "ମୁଁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରଜ୍ଞା ହିଁ ଆତ୍ମା। ମୋତେ ଆୟୁ ଓ ଅମୃତ ରୂପେ ଉପାସନା କର। ଆୟୁ ହିଁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣ ହିଁ ଆୟୁ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅମୃତ। ଏହି ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ ବାସ କରେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ଅଛି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରଲୋକରେ ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ଯିଏ 'ମୋର ଆୟୁ, ଅମୃତ' ବୋଲି ମୋତେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ପାଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ।" କେହି କେହି କହନ୍ତି: "ପ୍ରାଣମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି।" କିନ୍ତୁ କେହି ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ବାଣୀରେ ନାମ, ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ, କର୍ଣ୍ଣରେ ଶବ୍ଦ, ମନରେ ଧ୍ୟାନ ଜଣାଇ ପାରିବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରାଣମାନେ ଏକୀଭୂତ। ଏସବୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସବୁକିଛି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। କହୁଥିବା ବାଣୀକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଦେଖୁଥିବା ଚକ୍ଷୁକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଶୁଣୁଥିବା କର୍ଣ୍ଣକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମନକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ନିଃଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ଏହା ଠିକ୍। ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଗ୍ରହଣ ଏହିଥିରେ।"
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
ବାକ୍ ଛାଡ଼ିଥିବା ମୂକମାନେ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଆମେ ଦେଖୁ; ଚକ୍ଷୁ ଛାଡ଼ିଥିବା ଅନ୍ଧମାନେ ବଞ୍ଚି ଦେଖୁଥାନ୍ତି, ଆମେ ଦେଖୁ; ଶ୍ରୋତ୍ର ଛାଡ଼ିଥିବା ବଧିରମାନେ, ମନ ଛାଡ଼ିଥିବା ଶିଶୁମାନେ, ବାହୁ କଟା ହୋଇଥିବା ଓ ଊରୁ କଟା ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଏପରି ଆମେ ଦେଖୁ। ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣ ହିଁ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଯାହାର ଆତ୍ମା, ଏହି ଶରୀରକୁ ଧରି ଉଠାଏ। ଅତଏବ ଏହାକୁ ହିଁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ପ୍ରାଣ ତାହା ହିଁ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯାହା ପ୍ରଜ୍ଞା ତାହା ହିଁ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଏହି ଶରୀରରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବାହାରନ୍ତି; ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି ଏହି, ଏହି ବିଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୋଇ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ହିଁ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହିତ ତାହାଠାରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହିତ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହିତ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଲୀନ ହୁଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗେ, ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଯେପରି ସବୁ ଦିଗରେ ଫୁଲିଙ୍ଗ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାରୁ ଲୋକସମୂହ। ଏହା ହିଁ ତାହାର ସିଦ୍ଧି, ଏହା ହିଁ ବିଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ମରିବାକୁ ଯାଏ, ଦୁର୍ବଳତା ପାଇ ମୋହରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ କୁହାଯାଏ ଯେ ତାହାର ଚିତ୍ତ ବାହାରିଗଲା। ସେ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଦେଖେ ନାହିଁ, ବାକ୍ୟରେ କହେ କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନ କରେ ନାହିଁ; ତେବେ ତାହାଠାରେ ପ୍ରାଣ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହିତ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହିତ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହିତ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଲୀନ ହୁଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗେ, ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଫୁଲିଙ୍ଗ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଏ ପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାରୁ ଲୋକସମୂହ।
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
ସେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶରୀରରୁ ବାହାରି ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସବୁ ସହିତ ହିଁ ବାହାରି ଯାଏ। ବାକ୍ ତା'ଠାରୁ ସମସ୍ତ ନାମ ଛାଡ଼େ; ସେ ତାହା ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ପାଏ। ପ୍ରାଣ ତା'ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଛାଡ଼େ; ସେ ତାହା ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ପାଏ। ଚକ୍ଷୁ ତା'ଠାରୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ଛାଡ଼େ; ସେ ତାହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପାଏ। ଶ୍ରୋତ୍ର ତା'ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼େ; ସେ ତାହା ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଏ। ମନ ତା'ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାତବ୍ୟ ବିଷୟ ଛାଡ଼େ; ସେ ତାହା ମନ ଦ୍ୱାରା ପାଏ। ଏହା ହିଁ ପ୍ରାଣରେ ସର୍ବପ୍ରାପ୍ତି। ଯାହା ପ୍ରାଣ, ତାହା ହିଁ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯାହା ପ୍ରଜ୍ଞା, ତାହା ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏହି ଶରୀରରେ ଏକତ୍ର ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏକତ୍ର ବାହାରି ଯାଆନ୍ତି। ଏବେ, ଯେପରି ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ହୋଇ ଯା'ନ୍ତି, ତାହାର ଆମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବୁ।
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
ବାକ୍ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ନାମ, ତା'ଠାରୁ ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଘ୍ରାଣ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ଗନ୍ଧ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ରୂପ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଶ୍ରୋତ୍ର ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ଶବ୍ଦ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଜିହ୍ୱା ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ଅନ୍ନରସ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଦୁଇ ହାତ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଶରୀର ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ସୁଖଦୁଃଖ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଉପସ୍ଥ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ଆନନ୍ଦ, ରତି ଓ ସନ୍ତାନ, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ଦୁଇ ପାଦ ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ଗତି, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା। ପ୍ରଜ୍ଞା ହିଁ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ବହନ କରାଯାଇଛି; ତାହା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ କାମନା, ପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ-ମାତ୍ରା।
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟରେ ଆରୋହଣ କରି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସାମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣରେ ଆରୋହଣ କରି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁରେ ଆରୋହଣ କରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୋତ୍ରରେ ଆରୋହଣ କରି ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଜିହ୍ୱାରେ ଆରୋହଣ କରି ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ନରସ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ହାତରେ ଆରୋହଣ କରି ହାତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଆରୋହଣ କରି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସୁଖଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଓ ରତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପାଦରେ ଆରୋହଣ କରି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧୀରେ ଆରୋହଣ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧୀ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତବ୍ୟ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
କାରଣ ପ୍ରଜ୍ଞାପନ ଶକ୍ତିଥିବା ବାକ୍ କୌଣସି ନାମ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ କହେ, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ନାମ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।' ପ୍ରାଣ କୌଣସି ଗନ୍ଧ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ କହେ, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ଗନ୍ଧ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।' ଚକ୍ଷୁ କୌଣସି ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ଆମେ ଏହି ରୂପ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତୁ ନାହିଁ।' କର୍ଣ୍ଣ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ଆମେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତୁ ନାହିଁ।' ଜିହ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ନରସ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ କହେ, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ନରସ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।' ଦୁଇ ହାତ କୌଣସି କର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ଆମେ ଏହି କର୍ମ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତୁ ନାହିଁ।' ଶରୀର ସୁଖଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ କହେ, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ସୁଖଦୁଃଖ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।' ଉପସ୍ଥ (ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ଆନନ୍ଦ, ରତି କିମ୍ବା ପ୍ରଜାତି ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ କହେ, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏହି ଆନନ୍ଦ, ରତି କିମ୍ବା ପ୍ରଜାତି ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।' ଦୁଇ ପାଦ କୌଣସି ଗମନ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହନ୍ତି, 'ମୋ ମନ ନଥିଲେ ଆମେ ଏହି ଗମନ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତୁ ନାହିଁ।' କାରଣ ବୁଦ୍ଧି କୌଣସି ସିଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ; ଯାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ।
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
ବାଣୀକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ବକ୍ତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଗନ୍ଧକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ଘ୍ରାଣକର୍ତ୍ତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ରୂପକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ରୂପର ଜ୍ଞାତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ଶ୍ରୋତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ନରସକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ଅନ୍ନରସର ଜ୍ଞାତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। କର୍ମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; କର୍ତ୍ତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସୁଖଦୁଃଖକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ସୁଖଦୁଃଖର ଜ୍ଞାତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଆନନ୍ଦ, ରତି ଓ ପ୍ରଜାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାତାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଦର୍ଶନକ୍ରିୟାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ମନକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ମନନକାରୀକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦଶଟି ହିଁ ଭୂତମାତ୍ରା, ଯାହା ପ୍ରଜ୍ଞାର ଅଧୀନ; ଏବଂ ଦଶଟି ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା, ଯାହା ଭୂତର ଅଧୀନ; କାରଣ ଭୂତମାତ୍ରା ନ ଥିଲେ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା ରହିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା ନ ଥିଲେ ଭୂତମାତ୍ରା ରହିବ ନାହିଁ।
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏରୁ ରୂପ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ଅନେକ। ରଥଚକ୍ରର ଅରା ମଧ୍ୟରେ ଧାର ଯେପରି ଯୋଡ଼ା ଯାଏ, ଏବଂ ନାଭିରେ ଅରା ଯୋଡ଼ା ଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଭୂତମାତ୍ରା ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଛି, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା ପ୍ରାଣରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଛି। ସେହି ଏହି ପ୍ରାଣ ହିଁ ପ୍ରଜ୍ଞାତ୍ମା, ଆନନ୍ଦ, ଅଜର ଓ ଅମୃତ। ସାଧୁ କର୍ମରେ ତାହା ବଢ଼େ ନାହିଁ, ଅସାଧୁ କର୍ମରେ ଘଟେ ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ଯାହାକୁ ଏହି ଲୋକରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହାକୁ ସାଧୁ କର୍ମ କରାଏ; ଏହା ହିଁ ଯାହାକୁ ତଳକୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହାକୁ ଅସାଧୁ କର୍ମ କରାଏ। ଏହା ହିଁ ଲୋକପାଳ, ଏହା ହିଁ ଲୋକାଧିପତି, ଏହା ହିଁ ସର୍ବେଶ୍ୱର। ସେ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।