ウパニシャッド · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
ディヴォーダーサの子プラタルダナは、戦いと男らしい勇気によってインドラの愛する住処に至った。インドラは彼に言った。「プラタルダナよ、お前に一つの恩恵を授けよう。」プラタルダナは言った。「人にとって最も有益だとあなたが考えるものを、あなた自身が私のために選んでください。」インドラは彼に言った。「恩恵を選ぶ者は、自分より劣った者のために選ばないものだ。お前自身が選べ。」プラタルダナは言った。「では、私のためにそれを選んでください。」するとインドラは真理から離れなかった。なぜならインドラは真理だからである。彼は言った。「ただ私を知れ。人にとって最も有益なのは、人が私を知ることだと私は考える。私は三つの頭を持つトヴァシュトリの子を殺した。顔を下に向けたヤティたちをジャッカルに与えた。多くの誓約を破って、天でプラフラーダたちを、空中でプロマンたちを、地上でカーラカンジャたちを、草もなく踏み砕いた。その中で私の髪一本も損なわれなかった。私を知る者は、どんな行為によっても世界が減じることはない。母を殺しても、父を殺しても、盗みをしても、胎児を殺しても、減じることはない。罪は彼にまとわりつかず、顔に汚れも落ちない。」
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
彼は言った。「私はプラーナであり、意識をアートマンとするものである。私を生命、不死として瞑想せよ。生命はプラーナであり、プラーナは生命である。プラーナこそ実に不死である。プラーナがこの身体に宿る限り、生命がある。プラーナによってのみ、彼の世で不死を得る。意識と真実の決意をもって、『私の生命、私の不死』として私を瞑想する者は、この世で完全な寿命を得、天界で尽きることのない不死を得る。」ある者は言う、「プラーナたちは一つになって去ってゆく」と。しかし、言葉によって名を、眼によって形を、耳によって音を、意によって思念を、一度に知らしめることは誰にもできない。ゆえにプラーナたちは一つである。これらはそれぞれ一つのことを知らしめ、すべてのプラーナはそれぞれに従う。語る言葉に、すべてのプラーナが従う。見る眼に、すべてのプラーナが従う。聞く耳に、すべてのプラーナが従う。思う意に、すべてのプラーナが従う。息をするプラーナに、すべてのプラーナが従う。まことにこのとおりである。インドラは言った。「そうだ、まさにこのとおりである。プラーナたちの中で至高の善を取ることは、まさにこれである。」
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
言葉を失った唖者が生きているのを私たちは見る。視力を失った盲人が生きているのを見る。聴力を失った聾者が生きているのを見る。心を失った幼子が生きているのを見る。腕を切られた者も、腿を切られた者も生きている。このように私たちは見る。そこで実に、意識をアートマンとする気息（プラーナ）だけがこの身体をとらえ、持ち上げるのである。それゆえ、これのみを瞑想すべきである。気息であるものは意識であり、意識であるものは気息である。この二つは共にこの身体に住み、共に去っていく。これが彼の見方であり、これが智である。この人が眠って夢を全く見ないとき、気息だけが一つになる。そのとき、言葉はすべての名とともに彼へと入り、視覚はすべての形とともに、聴覚はすべての音とともに、意はすべての思考の対象とともに入る。彼が目覚めるとき、燃え盛る火から火花があらゆる方向へ飛び散るように、このアートマンから気息はそれぞれの座へと散らばる。気息から神々、神々から世界が生じる。これが彼の完成であり、これが智である。この人が苦しみ、死にかけて衰弱し、昏睡に陥るとき、人々は言う、「彼の心は去った」と。彼は聞かず、見ず、言葉で話すが考えない。そのとき彼の中で気息だけが一つになる。そのとき言葉はすべての名とともに、視覚はすべての形とともに、聴覚はすべての音とともに、意はすべての思考の対象とともに入る。彼が目覚めるとき、燃える火から火花が飛び散るように、このアートマンから気息はそれぞれの座へと散らばる。気息から神々、神々から世界が生じる。
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
彼がこの身体から去るとき、彼はこれらすべてとともに去る。言葉は彼からすべての名を離し、彼は言葉によってすべての名を得る。息は彼からすべての香りを離し、彼は息によってすべての香りを得る。眼は彼からすべての形を離し、彼は眼によってすべての形を得る。耳は彼からすべての音を離し、彼は耳によってすべての音を得る。意は彼からすべての思われる対象を離し、彼は意によってすべての思われる対象を得る。これがプラーナにおける完全な獲得である。プラーナであるものがプラジュニャー（識）であり、プラジュニャーであるものがプラーナである。この二つはこの身体に共に住み、共に去る。さて、このプラジュニャーにおいて、すべての存在がいかに一つになるかを説明しよう。
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
言葉だけがこの（識）の一つの肢であり、運び去られたものである。それにとっては名があり、それを超えて元素の分として置かれている。嗅覚だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その香りが、超えて置かれた元素の分である。眼だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その形が、超えて置かれた元素の分である。耳だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その音が、超えて置かれた元素の分である。舌だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その食物の味が、超えて置かれた元素の分である。両手だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その働きが、超えて置かれた元素の分である。身体だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その苦楽が、超えて置かれた元素の分である。生殖器だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その喜び、楽しみ、子孫が、超えて置かれた元素の分である。両足だけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。その歩みが、超えて置かれた元素の分である。プラジュニャーだけがこの一つの肢であり、運び去られたものである。それにとっては、思惟によって知られるべきものと欲望があり、元素の分として超えて置かれている。
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
慧（prajñā）によって言葉に登り、言葉によって一切の讃歌（sāman）を得る。慧によって息（prāṇa）に登り、息によって一切の香りを得る。慧によって眼に登り、眼によって一切の形を得る。慧によって耳に登り、耳によって一切の音を得る。慧によって舌に登り、舌によって食物の一切の味を得る。慧によって両手に登り、両手によって一切の行為を得る。慧によって身体に登り、身体によって苦楽を得る。慧によって生殖器に登り、それによって歓喜と愉悦を得る。慧によって両足に登り、両足によって一切の歩みを得る。慧によって知性（dhī）そのものに登り、知性によって知るべき諸欲を得る。
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
言葉は認識の能力であるが、いかなる名前をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私はこの名前を知らなかっただろう」と言う。息は、いかなる香りをも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私はこの香りを知らなかっただろう」と言う。目は、いかなる形をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私たちはこの形を知らなかっただろう」と言う。耳は、いかなる音をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私たちはこの音を知らなかっただろう」と言う。舌は認識の能力であるが、いかなる食物の味をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私はこの味を知らなかっただろう」と言う。両手は、いかなる行為をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私たちはこの行為を知らなかっただろう」と言う。身体は、快と苦を知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私はこの快と苦を知らなかっただろう」と言う。生殖器は、歓喜、愛楽、生殖を知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私はこの歓喜、愛楽、生殖を知らなかっただろう」と言う。両足は、いかなる歩行をも知らしめることはできない。「もし私の心がなければ、私たちはこの歩行を知らなかっただろう」と言う。知性は認識の能力であるが、いかなる成就ももたらすことはできない。知られるべきものは知られない。
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
言葉を知ろうとしてはならない。語る者を知るべきである。香りを知ろうとしてはならない。嗅ぐ者を知るべきである。形を知ろうとしてはならない。形を知る者を知るべきである。音を知ろうとしてはならない。聞く者を知るべきである。食物の味を知ろうとしてはならない。食物の味を知る者を知るべきである。行為を知ろうとしてはならない。行為者を知るべきである。苦楽を知ろうとしてはならない。苦楽を知る者を知るべきである。歓喜、愛楽、子孫を知ろうとしてはならない。それらを知る者を知るべきである。見る働きを知ろうとしてはならない。見る者を知るべきである。意を知ろうとしてはならない。思惟する者を知るべきである。これらはまさに、認識に属する十の元素的な量と、元素に属する十の認識の量である。元素の量がなければ認識の量はなく、認識の量がなければ元素の量もない。
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
一つのものだけから形が成就することはない。それは多様である。車輪の輞が轂の輻に取り付けられ、輻が轂の中心に取り付けられているように、これらの元素の量は認識の量に取り付けられ、認識の量は息に取り付けられている。この息こそ認識のアートマン、歓喜、不老にして不死である。善い行為によって増すこともなく、悪い行為によって減ることもない。まさにこの息が、この世界から上へ導こうと欲する者に善行をさせ、下へ導こうと欲する者に悪行をさせる。これが世界の守護者、これが世界の主、これが一切の主である。彼が私のアートマンであると知るべきである。彼が私のアートマンであると知るべきである。