ఉపనిషత్తులు · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
ప్రతర్దనుడు, దివోదాసుని కుమారుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన నివాసానికి యుద్ధంతో, పౌరుషంతో చేరాడు. ఇంద్రుడు అతనితో అన్నాడు: "ప్రతర్దనా, నీకు ఒక వరం ఇస్తాను." ప్రతర్దనుడు అన్నాడు: "మనిషికి అత్యంత హితమైనది నువ్వే నా కోసం ఎంచు." ఇంద్రుడు అతనితో అన్నాడు: "వరం ఎంచేవాడు తనకంటే తక్కువవారి కోసం ఎంచడు; నువ్వే ఎంచు." ప్రతర్దనుడు అన్నాడు: "సరే, నాకు అదే ఎంచు." అప్పుడు ఇంద్రుడు సత్యం నుండి తప్పలేదు. ఇంద్రుడు అన్నాడు: "నన్నే తెలుసుకో; మనిషికి అత్యంత హితమైనది ఇదేనని నేను భావిస్తాను, అతడు నన్ను తెలుసుకోవాలి. మూడు తలల త్వాష్ట్రుడిని చంపాను; ముఖం క్రిందికి ఉన్న యతులను నక్కలకు ఇచ్చాను; అనేక ఒప్పందాలను దాటి, ప్రహ్లాదులను స్వర్గంలో, పౌలోములను అంతరిక్షంలో, కాలఖంజులను భూమిపై గడ్డి లేకుండా అణిచివేశాను. వాటిలో నా ఒక్క వెంట్రుక కూడా కదలలేదు. నన్ను తెలుసుకునేవాడి లోకం ఏ కర్మ వల్లా తగ్గదు; తల్లిని చంపడం వల్ల కాదు, తండ్రిని చంపడం వల్ల కాదు, దొంగతనం వల్ల కాదు, గర్భహత్య వల్ల కాదు. అతనికి పాపం అంటదు; అతని ముఖంపై మచ్చ పడదు."
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
అతడు చెప్పాడు: "నేను ప్రాణుడను, ప్రజ్ఞయే ఆత్మ. నన్ను ఆయుస్సుగా, అమృతంగా ఉపాసించు. ఆయుస్సే ప్రాణం, ప్రాణమే ఆయుస్సు; ప్రాణమే అమృతం కూడా. ఈ శరీరంలో ప్రాణం నివసించినంతకాలం ఆయుస్సు ఉంటుంది. ప్రాణం ద్వారానే పరలోకంలో అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో, సత్యసంకల్పంతో 'నా ఆయుస్సు, అమృతం' అని నన్ను ఉపాసించేవాడు ఈ లోకంలో పూర్ణ ఆయుస్సును పొందుతాడు; స్వర్గలోకంలో అక్షయమైన అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు." కొందరు అంటారు: "ప్రాణాలు ఏకీభవించి వెళ్తాయి." కానీ ఎవ్వరూ ఒకేసారి వాక్కుతో పేరును, కన్నుతో రూపాన్ని, చెవితో శబ్దాన్ని, మనస్సుతో ధ్యానాన్ని తెలియజేయలేరు; కాబట్టి ప్రాణాలు ఏకీభూతాలే. ఇవన్నీ ఒక్కొక్కదాన్ని ప్రకటిస్తాయి. మాట్లాడే వాక్కును అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి; చూసే కన్నును అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి; వినే చెవిని అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి; ధ్యానించే మనస్సును అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి; శ్వాసించే ప్రాణాన్ని అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి. ఇది ఇలాగే. ఇంద్రుడు అన్నాడు: "ఇది సరియే. ప్రాణాలలో పరమ శ్రేయస్సును గ్రహించడం ఇదే."
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
వాక్కు లేనివారైన మూగవారు జీవిస్తున్నారని, చూపు లేని గ్రుడ్డివారు చూస్తున్నారని, వినికిడి లేని చెవిటివారు జీవిస్తున్నారని, మనస్సు లేని బాలురు జీవిస్తున్నారని, చేయి తెగినవాడు, తొడ తెగినవాడు కూడా జీవిస్తున్నారని మనం చూస్తాము. ఇలా మనం చూస్తాము. అప్పుడు నిజంగా ప్రాణమే, ప్రజ్ఞను ఆత్మగా కలిగి, ఈ శరీరాన్ని పట్టుకుని పైకి లేపుతుంది. కాబట్టి దీనినే ఉపాసించాలి. ఏది ప్రాణమో అదే ప్రజ్ఞ; ఏది ప్రజ్ఞో అదే ప్రాణం. ఈ రెండూ ఈ శరీరంలో కలిసి నివసిస్తాయి, కలిసి నిష్క్రమిస్తాయి; అదే అతని దృష్టి, ఇదే విజ్ఞానం. ఈ పురుషుడు నిద్రిస్తూ ఏ స్వప్నమూ చూడనప్పుడు, ప్రాణం ఏకరూపమవుతుంది. అప్పుడు వాక్కు అన్ని నామాలతో కలిసి అతనిలో లయమవుతుంది; చక్షువు అన్ని రూపాలతో, శ్రోత్రం అన్ని శబ్దాలతో, మనస్సు అన్ని ధ్యేయాలతో కలిసి లయమవుతాయి. అతడు మేల్కొన్నప్పుడు, మండుతున్న అగ్ని నుండి నిప్పురవ్వలు అన్ని దిక్కులకు చెదిరినట్లు, ఈ ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థానాలకు చెదురుతాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలు, దేవతల నుండి లోకాలు. ఇదే అతని సిద్ధి, ఇదే విజ్ఞానం. ఈ పురుషుడు బాధతో మరణించబోతూ, బలహీనతను పొంది మూర్ఛలో పడినప్పుడు, అతని చిత్తం బయటికి వెళ్లిపోయిందని అంటారు. అతడు వినడు, చూడడు, వాక్కుతో మాట్లాడతాడు కాని ధ్యానించడు; అప్పుడు అతనిలో ప్రాణం ఏకరూపమవుతుంది. అప్పుడు వాక్కు అన్ని నామాలతో, చక్షువు అన్ని రూపాలతో, శ్రోత్రం అన్ని శబ్దాలతో, మనస్సు అన్ని ధ్యేయాలతో కలిసి లయమవుతాయి. అతడు మేల్కొన్నప్పుడు, మండుతున్న అగ్ని నుండి నిప్పురవ్వలు చెదిరినట్లు, ఈ ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ స్థానాలకు చెదురుతాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలు, దేవతల నుండి లోకాలు.
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
అతడు ఈ శరీరం నుండి నిష్క్రమించేటప్పుడు, ఇవన్నిటితో కలిసే నిష్క్రమిస్తాడు. వాక్కు ఇతని నుండి సమస్త నామాలను విడిచిపెడుతుంది; అతడు వాటిని వాక్కు ద్వారా పొందుతాడు. ప్రాణం ఇతని నుండి సమస్త గంధాలను విడిచిపెడుతుంది; అతడు వాటిని ప్రాణం ద్వారా పొందుతాడు. చక్షువు ఇతని నుండి సమస్త రూపాలను విడిచిపెడుతుంది; అతడు వాటిని చక్షువు ద్వారా పొందుతాడు. శ్రోత్రం ఇతని నుండి సమస్త శబ్దాలను విడిచిపెడుతుంది; అతడు వాటిని శ్రోత్రం ద్వారా పొందుతాడు. మనస్సు ఇతని నుండి సమస్త ధ్యాతవ్య విషయాలను విడిచిపెడుతుంది; అతడు వాటిని మనస్సు ద్వారా పొందుతాడు. ఇదే ప్రాణంలో సర్వప్రాప్తి. ఏది ప్రాణమో అదే ప్రజ్ఞ; ఏది ప్రజ్ఞో అదే ప్రాణం; ఇవి రెండూ ఈ శరీరంలో కలిసి నివసించి కలిసే నిష్క్రమిస్తాయి. ఇప్పుడు, ఈ ప్రజ్ఞలో సమస్త ప్రాణులు ఏకమయ్యే విధానాన్ని మనం వివరిస్తాము.
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
వాక్కే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దానికి నామం, దాని అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. ఘ్రాణమే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని గంధం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. చక్షువే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని రూపం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. శ్రోత్రమే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని శబ్దం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. జిహ్వయే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని అన్నరసం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. రెండు చేతులే దీని ఒక అంగం, మోయబడినవి; వాటి కర్మ, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. శరీరమే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని సుఖదుఃఖాలు, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. ఉపస్థే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దాని ఆనందం, రతి, సంతానం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. రెండు పాదాలే దీని ఒక అంగం, మోయబడినవి; వాటి గమనం, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర. ప్రజ్ఞయే దీని ఒక అంగం, మోయబడినది; దానికి బుద్ధితో తెలియదగినవి మరియు కామనలు, అవతల ఉంచబడిన భూత-మాత్ర.
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
ప్రజ్ఞతో వాక్కును ఎక్కి వాక్కుతో అన్ని సామాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో ప్రాణాన్ని ఎక్కి ప్రాణంతో అన్ని గంధాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో చక్షువును ఎక్కి చక్షువుతో అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో శ్రోత్రాన్ని ఎక్కి శ్రోత్రంతో అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో జిహ్వను ఎక్కి జిహ్వతో అన్ని అన్నరసాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో చేతులను ఎక్కి చేతులతో అన్ని కర్మలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో శరీరాన్ని ఎక్కి శరీరంతో సుఖదుఃఖాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో ఉపస్థను ఎక్కి ఉపస్థతో ఆనందాన్ని, రతిని పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతో పాదాలను ఎక్కి పాదాలతో అన్ని గమనాలను పొందుతాడు. ప్రజ్ఞతోనే ధీని ఎక్కి, ప్రజ్ఞతోనే ధీ ద్వారా తెలుసుకోదగిన కోరికలను పొందుతాడు.
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
ఎందుకంటే ప్రజ్ఞను తెలిపే వాక్కు ఏ నామాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ నామాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేదాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. ప్రాణం ఏ గంధాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ గంధాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. కళ్ళు ఏ రూపాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలవు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ రూపాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అవి చెబుతాయి. చెవి ఏ శబ్దాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ శబ్దాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. నాలుక ఏ అన్నరసాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ అన్నరసాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేదాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. రెండు చేతులు ఏ కర్మనూ వ్యక్తం చేయజాలవు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ కర్మను నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అవి చెబుతాయి. శరీరం సుఖదుఃఖాలను వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ సుఖదుఃఖాలను నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. ఉపస్థ (జననేంద్రియం) ఆనందాన్నీ రతిని సంతానాన్నీ వ్యక్తం చేయజాలదు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ ఆనందాన్ని, రతిని, సంతానాన్ని నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అది చెబుతుంది. రెండు పాదాలు ఏ నడకనూ వ్యక్తం చేయజాలవు. 'నా మనసు లేకపోతే ఈ నడకను నేను తెలిసికొని ఉండేవాన్ని కాదు' అని అవి చెబుతాయి. ఎందుకంటే బుద్ధి ఏ సిద్ధినీ ఇవ్వజాలదు; తెలియదగినది తెలియకుండానే ఉంటుంది.
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
వాక్కును తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; మాట్లాడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. గంధాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; వాసన చూసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. రూపాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; రూపాన్ని గ్రహించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. శబ్దాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; వినేవాడిని తెలుసుకోవాలి. అన్నరసాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; అన్నరసాన్ని తెలిసినవాడిని తెలుసుకోవాలి. కర్మను తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; కర్తను తెలుసుకోవాలి. సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; సుఖదుఃఖాలను తెలిసినవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఆనందం, రతి, ప్రజను తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; వాటిని తెలిసినవాడిని తెలుసుకోవాలి. చూడటాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; చూసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. మనసును తెలుసుకోవాలని కోరకూడదు; మననం చేసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఇవే పది భూతమాత్రలు; ప్రజ్ఞకు అధీనమైనవి. పది ప్రజ్ఞామాత్రలు; భూతాలకు అధీనమైనవి. భూతమాత్రలు లేకపోతే ప్రజ్ఞామాత్రలు ఉండవు; ప్రజ్ఞామాత్రలు లేకపోతే భూతమాత్రలు ఉండవు.
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
ఏదైనా ఒకదాని నుండి మాత్రమే రూపం సిద్ధించదు; ఇది అనేకం. రథ చక్రపు ఆరాలలో అంచు అమర్చబడినట్లు, నాభిలో ఆరాలు అమర్చబడినట్లు, అలాగే ఈ భూతమాత్రలు ప్రజ్ఞామాత్రలలో అమర్చబడ్డాయి; ప్రజ్ఞామాత్రలు ప్రాణంలో అమర్చబడ్డాయి. ఆ ఈ ప్రాణమే ప్రజ్ఞాత్మ, ఆనందం, అజరం, అమృతం. మంచి పని వల్ల అది పెరగదు, చెడ్డ పని వల్ల తగ్గదు. ఈ ప్రాణమే ఎవరిని ఈ లోకాల నుండి పైకి తీసుకెళ్లాలని కోరుతుందో వానితో మంచి పని చేయిస్తుంది; ఎవరిని కిందికి తీసుకెళ్లాలని కోరుతుందో వానితో చెడ్డ పని చేయిస్తుంది. ఇదే లోకాలను రక్షించేవాడు, ఇదే లోకాధిపతి, ఇదే సర్వేశ్వరుడు. అతడు నా ఆత్మ అని తెలుసుకోవాలి; అతడు నా ఆత్మ అని తెలుసుకోవాలి.