उपनिषदे · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
दिवोदासाचा पुत्र प्रतर्दन युद्धाने आणि पौरुषाने इंद्राच्या प्रिय धामाजवळ आला. इंद्र त्याला म्हणाला, "प्रतर्दना, मी तुला वर देतो." प्रतर्दन म्हणाला, "माणसासाठी सर्वात हितकारी जे तुला वाटते ते तूच माझ्यासाठी निवड." इंद्र त्याला म्हणाला, "वर निवडणारा आपल्यापेक्षा कनिष्ठासाठी निवडत नाही; तूच निवड." प्रतर्दन म्हणाला, "ठीक आहे, माझ्यासाठी तेच निवड." तेव्हा इंद्र सत्यापासून ढळला नाही. इंद्र म्हणाला, "मलाच जाण; माणसासाठी सर्वात हितकारी मी हेच मानतो, की त्याने मला जाणावे. त्रिशीर्ष त्वाष्ट्राला मी मारले; तोंड खाली केलेल्या यतींना कोल्ह्यांना दिले; अनेक करार ओलांडून स्वर्गातील प्रह्लादांना, अंतरिक्षातील पौलोमांना, पृथ्वीवरील कालखंजांना गवताविना चिरडले. त्यांच्यात माझे एक केसही हलले नाही. जो मला जाणतो, त्याचे जग कोणत्याही कर्माने कमी होत नाही; मातृवधाने नाही, पितृवधाने नाही, चोरीने नाही, गर्भहत्येने नाही. त्याला पाप लागत नाही, त्याच्या तोंडावर डाग पडत नाही."
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
तो म्हणाला: "मी प्राण आहे, प्रज्ञाच आत्मा आहे. मला आयुष्य आणि अमृत म्हणून उपासना कर. आयुष्यच प्राण, प्राणच आयुष्य; प्राणच अमृतही आहे. या शरीरात प्राण वसतो तोपर्यंत आयुष्य आहे. प्राणाच्या योगानेच परलोकात अमृतत्व प्राप्त होते. प्रज्ञा आणि सत्यसंकल्पाने जो 'माझे आयुष्य, अमृत' असे मला मानून उपासना करतो, तो या लोकात पूर्ण आयुष्य मिळवतो आणि स्वर्गलोकात अक्षय अमृतत्व प्राप्त करतो." काही म्हणतात: "प्राण एकत्र होऊन जातात." पण कोणीही एकाच वेळी वाणीने नाव, डोळ्याने रूप, कानाने शब्द, मनाने ध्यान सांगू शकत नाही; म्हणून प्राण एकीभूत आहेत. हे सर्व एकेक गोष्ट प्रकट करतात. बोलणाऱ्या वाणीचे सर्व प्राण अनुसरण करतात; पाहणाऱ्या डोळ्याचे सर्व प्राण अनुसरण करतात; ऐकणाऱ्या कानाचे सर्व प्राण अनुसरण करतात; विचार करणाऱ्या मनाचे सर्व प्राण अनुसरण करतात; श्वास घेणाऱ्या प्राणाचे सर्व प्राण अनुसरण करतात. हेच असे आहे. इंद्र म्हणाला: "हे खरे आहे. प्राणांमध्ये परम कल्याण स्वीकारणे हेच आहे."
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
वाचा गेलेले मूक जिवंत राहतात, हे आपण पाहतो; चक्षू गेलेले आंधळे जिवंत राहून पाहतात, श्रोत्र गेलेले बहिरे, मन गेलेली बालके, हात तुटलेला, मांडी तुटलेला सुद्धा जिवंत राहतात. असेच आपण पाहतो. तेव्हा खरोखर प्राणच, प्रज्ञा ज्याचा आत्मा आहे असा, या शरीराला धरून उचलतो. म्हणून यालाच उपासावे. जो प्राण तीच प्रज्ञा, आणि जी प्रज्ञा तोच प्राण. हे दोन्ही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्र बाहेर पडतात; हीच त्याची दृष्टी, हेच विज्ञान. हा पुरुष झोपलेला असताना कोणतेही स्वप्न पाहत नाही, तेव्हा प्राणच एकरूप होतो. तेव्हा वाचा सर्व नामांसह त्याच्यात विलीन होते; चक्षू सर्व रूपांसह, श्रोत्र सर्व शब्दांसह, मन सर्व ध्यातांसह विलीन होते. तो जागा होतो, तेव्हा जसे प्रज्वलित अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना पसरतात, तसेच या आत्म्यापासून प्राण आपापल्या स्थानी पसरतात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक. हीच त्याची सिद्धी, हेच विज्ञान. हा पुरुष पीडित होऊन मरणोन्मुख होतो, दुर्बलता येऊन मोहात पडतो, तेव्हा म्हणतात की त्याचे चित्त निघून गेले. तो ऐकत नाही, पाहत नाही, वाणीने बोलतो पण ध्यान करत नाही; तेव्हा त्याच्यात प्राण एकरूप होतो. तेव्हा वाचा सर्व नामांसह, चक्षू सर्व रूपांसह, श्रोत्र सर्व शब्दांसह, मन सर्व ध्यातांसह विलीन होते. तो जागा होतो, तेव्हा प्रज्वलित अग्नीच्या ठिणग्या पसरतात तसे या आत्म्यापासून प्राण आपापल्या स्थानी पसरतात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक.
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
तो जेव्हा या शरीरातून बाहेर पडतो, तेव्हा हे सर्व सोबतच बाहेर पडतो. वाणी त्याच्यापासून सर्व नावे सोडते; तो ती वाणीद्वारे प्राप्त करतो. प्राण त्याच्यापासून सर्व गंध सोडतो; तो ते प्राणाद्वारे प्राप्त करतो. चक्षू त्याच्यापासून सर्व रूपे सोडते; तो ती चक्षूद्वारे प्राप्त करतो. श्रोत्र त्याच्यापासून सर्व शब्द सोडते; तो ते श्रोत्राद्वारे प्राप्त करतो. मन त्याच्यापासून सर्व ध्यात विषय सोडते; तो ते मनाद्वारे प्राप्त करतो. हीच प्राणातील सर्वप्राप्ती. जो प्राण आहे तीच प्रज्ञा; जी प्रज्ञा आहे तोच प्राण; हे दोन्ही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच बाहेर पडतात. आता, ज्याप्रमाणे या प्रज्ञेत सर्व प्राणी एक होतात, त्याचे आपण विवरण करू.
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
वाणीच या (प्रज्ञेचा) एक अंग आहे, वाहून नेलेला; तिच्यासाठी नाम आहे, जे तिच्या पलीकडे ठेवलेले भूत-मात्रा आहे. घ्राणच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; त्याचा गंध, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. चक्षूच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; त्याचे रूप, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. श्रोत्रच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; त्याचा शब्द, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. जिव्हाच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; तिचा अन्नरस, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. दोन हातच हिचे एक अंग आहेत, वाहून नेलेले; त्यांचे कर्म, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. शरीरच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; त्याचे सुखदुःख, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. उपस्थच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; त्याचा आनंद, रती, प्रजोत्पत्ती, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. दोन पायच हिचे एक अंग आहेत, वाहून नेलेले; त्यांची गती, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा. प्रज्ञाच हिचा एक अंग आहे, वाहून नेलेला; तिच्यासाठी बुद्धीने जाणण्यायोग्य आणि कामना, पलीकडे ठेवलेली भूत-मात्रा.
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
प्रज्ञेने वाणीवर आरूढ होऊन वाणीने सर्व सामांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने प्राणावर आरूढ होऊन प्राणाने सर्व गंधांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने चक्षूवर आरूढ होऊन चक्षूने सर्व रूपांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने श्रोत्रावर आरूढ होऊन श्रोत्राने सर्व शब्दांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने जिभेवर आरूढ होऊन जिभेने सर्व अन्नरसांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने हातांवर आरूढ होऊन हातांनी सर्व कर्मांना प्राप्त होतो. प्रज्ञेने शरीरावर आरूढ होऊन शरीराने सुखदुःख प्राप्त होतो. प्रज्ञेने उपस्थावर आरूढ होऊन उपस्थाने आनंद आणि रती प्राप्त होतो. प्रज्ञेने पायांवर आरूढ होऊन पायांनी सर्व गती प्राप्त होतो. प्रज्ञेनेच धीवर आरूढ होऊन, प्रज्ञेनेच धीद्वारे जाणण्यायोग्य कामना प्राप्त होतो.
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
कारण प्रज्ञापनाची शक्ती असलेली वाणी कोणतेही नाव प्रकट करू शकत नाही. 'माझे मन नसते तर मी हे नाव जाणले नसते' असे ती म्हणते. प्राण कोणताही गंध प्रकट करू शकत नाही. 'माझे मन नसते तर मी हा गंध जाणला नसता' असे तो म्हणतो. डोळे कोणतेही रूप प्रकट करू शकत नाहीत. 'माझे मन नसते तर आम्ही हे रूप जाणले नसते' असे ते म्हणतात. कान कोणताही शब्द प्रकट करू शकत नाहीत. 'माझे मन नसते तर आम्ही हा शब्द जाणला नसता' असे ते म्हणतात. जीभ कोणताही अन्नरस प्रकट करू शकत नाही. 'माझे मन नसते तर मी हा अन्नरस जाणला नसता' असे ती म्हणते. दोन हात कोणतेही कर्म प्रकट करू शकत नाहीत. 'माझे मन नसते तर आम्ही हे कर्म जाणले नसते' असे ते म्हणतात. शरीर सुखदुःख प्रकट करू शकत नाही. 'माझे मन नसते तर मी हे सुखदुःख जाणले नसते' असे ते म्हणते. उपस्थ (जननेंद्रिय) आनंद, रती किंवा संतती प्रकट करू शकत नाही. 'माझे मन नसते तर मी हा आनंद, रती किंवा संतती जाणली नसती' असे ते म्हणते. दोन पाय कोणतेही चालणे प्रकट करू शकत नाहीत. 'माझे मन नसते तर आम्ही हे चालणे जाणले नसते' असे ते म्हणतात. कारण बुद्धी कोणतीही सिद्धी देऊ शकत नाही; जे जाणण्यायोग्य आहे ते जाणले जात नाही.
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
वाणीला जाणण्याची इच्छा करू नये; वक्त्याला जाणावे. गंधाला जाणण्याची इच्छा करू नये; हुंगणाऱ्याला जाणावे. रूपाला जाणण्याची इच्छा करू नये; रूपाचा ज्ञाता जाणावा. शब्दाला जाणण्याची इच्छा करू नये; श्रोत्याला जाणावे. अन्नरसाला जाणण्याची इच्छा करू नये; अन्नरसाच्या ज्ञात्याला जाणावे. कर्माला जाणण्याची इच्छा करू नये; कर्त्याला जाणावे. सुखदुःखाला जाणण्याची इच्छा करू नये; सुखदुःखाच्या ज्ञात्याला जाणावे. आनंद, रती व प्रजा यांना जाणण्याची इच्छा करू नये; त्यांच्या ज्ञात्याला जाणावे. दर्शनक्रियेला जाणण्याची इच्छा करू नये; द्रष्ट्याला जाणावे. मनाला जाणण्याची इच्छा करू नये; मनन करणाऱ्याला जाणावे. हीच दहा भूतमात्रा आहेत, जी प्रज्ञेच्या अधीन आहेत; आणि दहा प्रज्ञामात्रा आहेत, ज्या भूतांच्या अधीन आहेत; कारण भूतमात्रा नसतील तर प्रज्ञामात्रा राहणार नाहीत, आणि प्रज्ञामात्रा नसतील तर भूतमात्रा राहणार नाहीत.
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
कोणत्याही एका गोष्टीतून रूप सिद्ध होत नाही; हे अनेक आहे. रथाच्या चाकाच्या आऱ्यांमध्ये परिधी जोडलेली असते, आणि नाभीमध्ये आरे जोडलेले असतात, त्याप्रमाणेच ह्या भूतमात्रा प्रज्ञामात्रांमध्ये जोडलेल्या आहेत, आणि प्रज्ञामात्रा प्राणात जोडलेल्या आहेत. तोच हा प्राण, प्रज्ञात्मा, आनंदरूप, अजर आणि अमृत आहे. साधु कर्माने तो वाढत नाही, आणि असाधु कर्माने तो कमी होत नाही. हाच ज्याला या लोकांतून वर न्यावे अशी इच्छा करतो त्याच्याकडून साधु कर्म करवतो; हाच ज्याला खाली न्यावे अशी इच्छा करतो त्याच्याकडून असाधु कर्म करवतो. हाच लोकपाल, हाच लोकाधिपती, हाच सर्वेश्वर. तो माझा आत्मा आहे, असे जाणावे; तो माझा आत्मा आहे, असे जाणावे.