อุปนิษัท · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
ประตรทนะ บุตรของทิโวทาสะ เสด็จมาถึงที่สถิตอันเป็นที่รักของพระอินทร์ ด้วยการรบและด้วยความกล้าหาญของบุรุษ พระอินทร์ตรัสกับเขาว่า ประตรทนะ เราจะประทานพรแก่เจ้า ประตรทนะกล่าวว่า ขอพระองค์ทรงเลือกให้ข้าพระองค์เองเถิด สิ่งใดที่พระองค์ทรงเห็นว่าเป็นประโยชน์สูงสุดแก่มนุษย์ พระอินทร์ตรัสกับเขาว่า ผู้ที่เลือกพรไม่เลือกให้ผู้ที่ต่ำกว่า ขอให้เจ้าเลือกเองเถิด ประตรทนะกล่าวว่า ดีแล้ว ขอให้พระองค์ทรงเลือกสิ่งนั้นให้ข้าพระองค์ จากนั้นพระอินทร์มิได้คลาดจากความจริง เพราะพระอินทร์คือความจริง พระองค์ตรัสว่า จงรู้จักเราเพียงผู้เดียว นี่คือสิ่งที่เราเห็นว่าเป็นประโยชน์สูงสุดแก่มนุษย์ คือให้เขารู้จักเรา เราได้สังหารบุตรของตวัษฏฤผู้มีสามเศียร เราได้มอบพวกนักพรตที่หน้าคว่ำแก่หมาจิ้งจอก เราได้ทำลายพวกประหลาทะในสวรรค์ พวกปุโลมันในอากาศ และพวกกาลขัญชะบนแผ่นดิน ล่วงละเมิดข้อตกลงมากมาย โดยไม่มีหญ้าเหลืออยู่ เส้นขนของเรามิได้ถูกทำร้ายในการนั้นเลย ผู้ใดรู้จักเรา โลกของเขาย่อมไม่ถูกลดทอนด้วยการกระทำใดๆ ไม่ว่าจะด้วยการฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ลักขโมย หรือการทำลายครรภ์ บาปจะไม่ติดตัวเขา และรอยมลทินจะไม่ตกลงบนใบหน้าของเขา
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
พระองค์ตรัสว่า เราคือลมปราณ มีจิตสำนึกเป็นอาตมัน จงภาวนาถึงเราในฐานะชีวิตและความเป็นอมตะ ชีวิตคือลมปราณ และลมปราณคือชีวิต ลมปราณคือความเป็นอมตะอย่างแท้จริง ตราบใดที่ลมปราณยังสถิตอยู่ในร่างนี้ ตราบนั้นก็ยังมีชีวิต ด้วยลมปราณเท่านั้นที่บุคคลจะบรรลุความเป็นอมตะในโลกนั้น ผู้ใดภาวนาถึงเราด้วยปัญญาและความปรารถนาอันแท้จริง โดยระลึกว่า นี่คือชีวิตของข้าพเจ้า นี่คือความเป็นอมตะของข้าพเจ้า ผู้นั้นย่อมได้ชีวิตเต็มบริบูรณ์ในโลกนี้ และบรรลุความเป็นอมตะอันไม่เสื่อมสลายในสวรรค์โลก บางท่านกล่าวว่า ลมปราณทั้งหลายรวมเป็นหนึ่งเดียวกัน แต่ไม่มีผู้ใดสามารถทำให้รู้จักชื่อด้วยวาจาได้ในคราวเดียว หรือรู้จักรูปด้วยตา เสียงด้วยหู หรือความคิดด้วยใจได้พร้อมกันทั้งหมด เพราะเหตุนี้ลมปราณทั้งหลายจึงเป็นหนึ่งเดียว แต่แต่ละอย่างนี้ย่อมทำให้รู้จักสิ่งหนึ่งสิ่งใดทีละอย่าง และลมปราณทั้งปวงย่อมตามไปเมื่อสิ่งหนึ่งๆ ทำงาน เมื่อวาจาพูด ลมปราณทั้งปวงย่อมพูดตาม เมื่อตามองเห็น ลมปราณทั้งปวงย่อมเห็นตาม เมื่อหูได้ยิน ลมปราณทั้งปวงย่อมได้ยินตาม เมื่อใจคิด ลมปราณทั้งปวงย่อมคิดตาม เมื่อลมปราณหายใจ ลมปราณทั้งปวงย่อมหายใจตาม เป็นดังนั้นจริงแล้ว พระอินทร์ตรัสว่า ใช่ เป็นดังนี้จริง การยึดถือความดีสูงสุดในหมู่ลมปราณก็คือสิ่งนี้เอง
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
เรายังเห็นคนใบ้ที่ปราศจากวาจายังมีชีวิตอยู่ เรายังเห็นคนตาบอดที่ปราศจากการเห็นยังมีชีวิตอยู่ เรายังเห็นคนหูหนวกที่ปราศจากการได้ยินยังมีชีวิตอยู่ เรายังเห็นเด็กที่ปราศจากใจยังมีชีวิตอยู่ เรายังเห็นคนที่แขนขาดยังมีชีวิตอยู่ คนที่ขาขาดก็ยังมีชีวิตอยู่ เราเห็นดังนี้ แท้จริงแล้วลมปราณเท่านั้นที่มีปัญญาเป็นอาตมัน ยึดร่างนี้ไว้และยกมันขึ้น เพราะเหตุนั้น ควรภาวนาถึงสิ่งนี้เท่านั้น สิ่งใดคือลมปราณ สิ่งนั้นคือปัญญา และสิ่งใดคือปัญญา สิ่งนั้นคือลมปราณ ทั้งสองนี้อยู่ด้วยกันในร่างนี้ และออกจากร่างไปด้วยกัน นี่คือการเห็นของเขา นี่คือความรู้ เมื่อบุรุษนี้หลับและไม่เห็นความฝันใดเลย ลมปราณก็รวมเป็นหนึ่งเดียวในเขา แล้ววาจาย่อมไปหาเขาพร้อมกับนามทั้งปวง ตาย่อมไปหาเขาพร้อมกับรูปทั้งปวง หูย่อมไปหาเขาพร้อมกับเสียงทั้งปวง ใจย่อมไปหาเขาพร้อมกับสิ่งที่คิดทั้งปวง เมื่อเขาตื่นขึ้น เหมือนประกายไฟที่กระเด็นออกจากเปลวไฟที่ลุกโชน ไปทุกทิศทาง ฉันใด ลมปราณทั้งหลายก็แยกย้ายจากอาตมันนี้ไปยังที่ของแต่ละอย่าง ฉันนั้น จากลมปราณเกิดเทวดาทั้งหลาย จากเทวดาเกิดโลกทั้งหลาย นี่คือความสำเร็จของเขา นี่คือความรู้ เมื่อบุรุษนี้ทุกข์ทรมานและใกล้จะตาย ตกอยู่ในความอ่อนแรงและหมดสติ คนทั้งหลายจึงกล่าวว่า จิตของเขาได้จากไปแล้ว เขาไม่ได้ยิน ไม่ได้เห็น พูดด้วยวาจาแต่ไม่คิด แล้วลมปราณก็รวมเป็นหนึ่งเดียวในเขา วาจาย่อมไปหาเขาพร้อมกับนามทั้งปวง ตาย่อมไปหาเขาพร้อมกับรูปทั้งปวง หูย่อมไปหาเขาพร้อมกับเสียงทั้งปวง ใจย่อมไปหาเขาพร้อมกับสิ่งที่คิดทั้งปวง เมื่อเขาตื่นขึ้น เหมือนประกายไฟที่กระเด็นจากเปลวไฟที่ลุกโชน ฉันใด ลมปราณทั้งหลายก็แยกย้ายจากอาตมันนี้ไปยังที่ของแต่ละอย่าง ฉันนั้น จากลมปราณเกิดเทวดาทั้งหลาย จากเทวดาเกิดโลกทั้งหลาย
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
เมื่อเขาละจากร่างนี้ เขาละจากไปพร้อมกับอินทรีย์ทั้งหมดนี้ วาจาปล่อยนามทั้งปวงจากเขา และเขาได้นามทั้งปวงด้วยวาจา ลมปราณปล่อยกลิ่นทั้งปวงจากเขา และเขาได้กลิ่นทั้งปวงด้วยลมปราณ ตาปล่อยรูปทั้งปวงจากเขา และเขาได้รูปทั้งปวงด้วยตา หูปล่อยเสียงทั้งปวงจากเขา และเขาได้เสียงทั้งปวงด้วยหู ใจปล่อยอารมณ์แห่งความคิดทั้งปวงจากเขา และเขาได้อารมณ์แห่งความคิดทั้งปวงด้วยใจ นี่คือการได้ทั้งหมดในลมปราณ สิ่งที่เป็นลมปราณคือปรัชญา และสิ่งที่เป็นปรัชญาคือลมปราณ ทั้งสองอยู่ด้วยกันในร่างนี้และละจากไปด้วยกัน บัดนี้เราจะอธิบายว่า ในปรัชญานี้ สรรพสัตว์ทั้งปวงกลายเป็นหนึ่งเดียวอย่างไร
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
วาจาเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป สำหรับวาจานั้นมีนาม ซึ่งถูกวางไว้เหนือไปเป็นส่วนแห่งธาตุ กลิ่นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป กลิ่นนั้นเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป ตาเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป รูปนั้นเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป หูเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป เสียงนั้นเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป ลิ้นเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป รสอาหารนั้นเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป มือทั้งสองเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป การกระทำของมือทั้งสองเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป ร่างกายเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป สุขและทุกข์ของร่างกายเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป อวัยวะเพศเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป ความสุข ความเพลิดเพลิน และการให้กำเนิดบุตรเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป เท้าทั้งสองเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป การเดินของเท้าทั้งสองเป็นส่วนแห่งธาตุที่ถูกวางไว้เหนือไป ปรัชญาเท่านั้นเป็นอวัยวะส่วนหนึ่งของปรัชญานี้ที่ถูกพาไป สำหรับปรัชญานั้นมีสิ่งที่พึงรู้ด้วยความคิดและความปรารถนา ซึ่งถูกวางไว้เหนือไปเป็นส่วนแห่งธาตุ
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่วาจาแล้ว ย่อมได้รับบทสวดทั้งปวงด้วยวาจา ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่ลมปราณแล้ว ย่อมได้รับกลิ่นทั้งปวงด้วยลมปราณ ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่ตาแล้ว ย่อมได้รับรูปทั้งปวงด้วยตา ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่หูแล้ว ย่อมได้รับเสียงทั้งปวงด้วยหู ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่ลิ้นแล้ว ย่อมได้รับรสอาหารทั้งปวงด้วยลิ้น ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่มือทั้งสองแล้ว ย่อมได้รับการกระทำทั้งปวงด้วยมือทั้งสอง ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่ร่างกายแล้ว ย่อมได้รับสุขและทุกข์ด้วยร่างกาย ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่อวัยวะเพศแล้ว ย่อมได้รับความเพลิดเพลินและความยินดีด้วยอวัยวะนั้น ด้วยปรัชญา เมื่อขึ้นสู่เท้าทั้งสองแล้ว ย่อมได้รับการเดินทั้งปวงด้วยเท้าทั้งสอง ด้วยปรัชญาเอง เมื่อขึ้นสู่ความคิดปัญญาแล้ว ย่อมได้รับความปรารถนาที่พึงรู้ด้วยความคิดปัญญานั้น
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
วาจาซึ่งเป็นกำลังแห่งการรู้ ไม่อาจทำให้นามใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า ข้าก็คงไม่รู้นามนี้ ลมปราณไม่อาจทำให้กลิ่นใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า ข้าก็คงไม่รู้กลิ่นนี้ ตาไม่อาจทำให้รูปใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า เราก็คงไม่รู้รูปนี้ หูไม่อาจทำให้เสียงใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า เราก็คงไม่รู้เสียงนี้ ลิ้นซึ่งเป็นกำลังแห่งการรู้ ไม่อาจทำให้รสอาหารใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า ข้าก็คงไม่รู้รสอาหารนี้ มือทั้งสองไม่อาจทำให้การกระทำใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า เราก็คงไม่รู้การกระทำนี้ ร่างกายไม่อาจทำให้สุขหรือทุกข์ใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า ข้าก็คงไม่รู้สุขและทุกข์นี้ อวัยวะเพศไม่อาจทำให้ความสุข ความเพลิดเพลิน หรือการให้กำเนิดบุตรปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า ข้าก็คงไม่รู้ความสุขนี้ ความเพลิดเพลินนี้ หรือการให้กำเนิดบุตรนี้ เท้าทั้งสองไม่อาจทำให้การเดินใดปรากฏได้ จึงกล่าวว่า หากไม่มีใจของข้า เราก็คงไม่รู้การเดินนี้ ปัญญาซึ่งเป็นกำลังแห่งการรู้ ไม่อาจนำความสำเร็จใดมาได้ สิ่งที่พึงรู้จึงไม่ถูกรู้
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
ไม่ควรใคร่รู้วาจา ควรรู้ผู้พูด ไม่ควรใคร่รู้กลิ่น ควรรู้ผู้ดม ไม่ควรใคร่รู้รูป ควรรู้ผู้รู้รูป ไม่ควรใคร่รู้เสียง ควรรู้ผู้ฟัง ไม่ควรใคร่รู้รสของอาหาร ควรรู้ผู้รู้รสของอาหาร ไม่ควรใคร่รู้การกระทำ ควรรู้ผู้กระทำ ไม่ควรใคร่รู้สุขและทุกข์ ควรรู้ผู้รู้สุขและทุกข์ ไม่ควรใคร่รู้ความสุขสำราญ ความยินดี หรือบุตร ควรรู้ผู้รู้ความสุขสำราญ ความยินดี และบุตร ไม่ควรใคร่รู้การเห็น ควรรู้ผู้เห็น ไม่ควรใคร่รู้ใจ ควรรู้ผู้คิด เหล่านี้แท้จริงคือมาตราแห่งธาตุทั้งสิบซึ่งเกี่ยวกับการรับรู้ และมาตราแห่งการรับรู้ทั้งสิบซึ่งเกี่ยวกับธาตุ เพราะหากไม่มีมาตราแห่งธาตุ มาตราแห่งการรับรู้ก็จะไม่มี และหากไม่มีมาตราแห่งการรับรู้ มาตราแห่งธาตุก็จะไม่มี
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
รูปไม่อาจสำเร็จได้จากสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยลำพัง รูปมีหลายอย่าง เปรียบเหมือนดุมล้อรถที่ยึดติดกับซี่ล้อ และซี่ล้อที่ยึดติดกับดุม ฉันใด มาตราแห่งธาตุเหล่านี้ก็ยึดติดอยู่กับมาตราแห่งการรับรู้ฉันนั้น และมาตราแห่งการรับรู้ก็ยึดติดอยู่กับลมปราณ ลมปราณนี้แลคืออาตมันแห่งการรับรู้ ความสุขอันไม่แก่ไม่ตาย ไม่ได้เพิ่มพูนด้วยกรรมดี และไม่ได้ลดลงด้วยกรรมชั่ว ลมปราณนี้เองย่อมให้บุคคลทำกรรมดีแก่ผู้ที่ลมปราณประสงค์จะนำขึ้นจากโลกเหล่านี้ และลมปราณนี้เองย่อมให้บุคคลทำกรรมชั่วแก่ผู้ที่ลมปราณประสงค์จะนำให้ตกต่ำลง ลมปราณนี้คือผู้พิทักษ์โลก คือเจ้าแห่งโลก คือเจ้าแห่งทุกสิ่ง ควรรู้ว่าลมปราณนั้นคืออาตมันของเรา ควรรู้ว่าลมปราณนั้นคืออาตมันของเรา