ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Kauṣītaki 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 3.1
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ॥ ३.१ ॥
ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਪੌਰਖ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਧਾਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੁਣ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਵਰ ਚੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਨੀਚ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦਾ; ਤੂੰ ਹੀ ਚੁਣ।" ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਠੀਕ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹੀ ਚੁਣ।" ਤਦ ਇੰਦਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ; ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੇ। ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ; ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਬਹੁਤ ਸੰਧੀਆਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦਾਂ ਨੂੰ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੌਲੋਮਾਂ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਲਖੰਜਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਬਿਨਾਂ ਕੁਚਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਵਾਲ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।"
Kauṣītaki 3.2
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति ॥ ३.२ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਯੂ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਆਯੂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਆਯੂ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਆਯੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੋ 'ਮੇਰੀ ਆਯੂ, ਅਮ੍ਰਿਤ' ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਪਾਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਆਯੂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੁੱਟ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਪ੍ਰਾਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਬੋਲ ਕੇ ਨਾਮ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ, ਕੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ, ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਦੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਵੇਖਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਸੁਣਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਸੋਚਦੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਇਹੀ ਹੈ।"
Kauṣītaki 3.3
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३.३ ॥
ਵਾਕ ਛੱਡ ਗਏ ਗੂੰਗੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ; ਨੇਤਰ ਛੱਡ ਗਏ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ; ਸ਼੍ਰੋਤਰ ਛੱਡ ਗਏ ਬੋਲ਼ੇ, ਮਨ ਛੱਡ ਗਏ ਬੱਚੇ, ਬਾਂਹ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੱਟ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਾਕ ਸਾਰੇ ਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੋਤਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਨ ਸਾਰੇ ਧਿਆਏ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਗਿਆੜੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪਾ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਚਿੱਤ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਤਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਾਕ ਸਾਰੇ ਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੋਤਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਨ ਸਾਰੇ ਧਿਆਏ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੰਗਿਆੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ।
Kauṣītaki 3.4
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः ॥ ३.४ ॥
ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਵਾਣੀ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਛੱਡਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੇਤਰ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਤ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।
Kauṣītaki 3.5
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ३.५ ॥
ਵਾਣੀ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਲਈ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਘ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਗੰਧ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਨੇਤਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਤ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ-ਰਸ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹਨ, ਚੁੱਕੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹਨ। ਉਪਸਥ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਅਨੰਦ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹਨ, ਚੁੱਕੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ, ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਪਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਭੂਤ-ਮਾਤਰਾ ਹਨ।
Kauṣītaki 3.6
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ३.६ ॥
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਵਾਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਚੱਖੂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੱਖੂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੀਭ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਅੰਨ-ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਉਪਸਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਪਸਥ ਰਾਹੀਂ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਹੀ ਧੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਹੀ ਧੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 3.7
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत् ॥ ३.७ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਜਞਾਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਮ ਨਾ ਜਾਣਦੀ।' ਪ੍ਰਾਣ ਕੋਈ ਵੀ ਗੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਗੰਧ ਨਾ ਜਾਣਦਾ।' ਅੱਖਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਰੂਪ ਨਾ ਜਾਣਦੀਆਂ।' ਕੰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਜਾਣਦੇ।' ਜੀਭ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਨ-ਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਅੰਨ-ਰਸ ਨਾ ਜਾਣਦੀ।' ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਰਮ ਨਾ ਜਾਣਦੇ।' ਸਰੀਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾ ਜਾਣਦਾ।' ਉਪਸਥ (ਜਣਨ-ਇੰਦਰੀ) ਆਨੰਦ, ਰਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਆਨੰਦ, ਰਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾ ਜਾਣਦੀ।' ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਕੋਈ ਵੀ ਗਮਨ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗਮਨ ਨਾ ਜਾਣਦੇ।' ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ; ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Kauṣītaki 3.8
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥ ३.८ ॥
ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਗੰਧ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਅੰਨ-ਰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅੰਨ-ਰਸ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਆਨੰਦ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਹੀ ਦਸ ਭੂਤਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਸ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਭੂਤਮਾਤਰਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤਰਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਭੂਤਮਾਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
Kauṣītaki 3.9
न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥ ३.९ ॥
ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਰੂਪ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਹੈ। ਰੱਥ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਤੀਲੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭੂਤਮਾਤਰਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਮਾ, ਆਨੰਦਰੂਪ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਜਿਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਿਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲੋਕਪਾਲ, ਇਹੀ ਲੋਕਾਧਿਪਤੀ, ਇਹੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।