Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Aitareya 1.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Aitareya 1.3.1

स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १.३.१ ॥

उसने विचार किया: अब ये लोक और लोकपाल हैं; इनके लिए मैं अन्न की रचना करूँ।

Aitareya 1.3.2

सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् ॥ १.३.२ ॥

उसने जलों को तपाया; उन तपे हुए जलों से एक मूर्ति उत्पन्न हुई। जो मूर्ति उत्पन्न हुई, वह निश्चय ही अन्न है।

Aitareya 1.3.3

तदेनत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ १.३.३ ॥

वह सृष्ट वस्तु पीछे की ओर मुड़कर चली गई; उसने उसे छोड़ना चाहा। उसने उसे वाणी से पकड़ना चाहा, पर वाणी से उसे पकड़ न सका। यदि वह उसे वाणी से पकड़ लेता, तो केवल बोलने मात्र से ही अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.4

तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ १.३.४ ॥

उसने उसे प्राण से पकड़ना चाहा, परंतु प्राण से वह उसे पकड़ न सका। यदि वह उसे प्राण से पकड़ लेता, तो निश्चय ही प्राण फूँककर अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.5

तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥ १.३.५ ॥

उसने उसे नेत्र से पकड़ना चाहा, परंतु नेत्र से वह उसे पकड़ न सका। यदि वह उसे नेत्र से पकड़ लेता, तो निश्चय ही देखकर अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.6

तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ १.३.६ ॥

उसने उसे श्रोत्र से पकड़ना चाहा, परंतु श्रोत्र से वह उसे पकड़ न सका। यदि वह उसे श्रोत्र से पकड़ लेता, तो निश्चय ही सुनकर अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.7

तत्त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ १.३.७ ॥

उसने उसे त्वचा से पकड़ना चाहा, परंतु त्वचा से वह उसे पकड़ न सका। यदि वह उसे त्वचा से पकड़ लेता, तो निश्चय ही स्पर्श करके अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.8

तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ १.३.८ ॥

उसने उसे मन से ग्रहण करना चाहा, परंतु वह मन से ग्रहण न कर सका। यदि वह उसे मन से ग्रहण कर लेता, तो केवल चिंतन करने से ही अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.9

तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्वित्सृज्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥ १.३.९ ॥

उसने उसे शिश्न से ग्रहण करना चाहा, परंतु वह शिश्न से ग्रहण न कर सका। यदि वह उसे शिश्न से ग्रहण कर लेता, तो वीर्य त्यागकर ही अन्न से तृप्त हो जाता।

Aitareya 1.3.10

तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरनायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १.३.१० ॥

उसने उसे अपान से ग्रहण करना चाहा, और उसने उसे पकड़ लिया। वही अन्न का ग्रहण है, जो वायु है। निश्चय ही यह वायु अनायु है।

Aitareya 1.3.11

स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ १.३.११ ॥

उसने विचार किया, "मेरे बिना यह कैसे हो सकता है?" और उसने विचार किया, "किस मार्ग से मैं प्रवेश करूँ?" उसने विचार किया: "यदि वाणी से बोला गया, यदि प्राण से श्वास लिया गया, यदि नेत्र से देखा गया, यदि कान से सुना गया, यदि त्वचा से स्पर्श किया गया, यदि मन से सोचा गया, यदि अपान से बाहर निकाला गया, यदि शिश्न से त्यागा गया—तो फिर मैं कौन हूँ?"

Aitareya 1.3.12

स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नाऽन्दनम् । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १.३.१२ ॥

उसने इसी सीमा को चीरकर इसी द्वार से प्रवेश किया। यह द्वार 'विदृति' नाम से जाना जाता है; वही 'नान्दन' है। उसके तीन आवास हैं और तीन स्वप्न। यह आवास है, यह आवास है, यह आवास है।

Aitareya 1.3.13

स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । इदमदर्शनमिती ३ ॥ १.३.१३ ॥

जन्म लेकर उसने प्राणियों को देखा: 'यहाँ कोई और क्या बोले?' उसने इसी पुरुष को ब्रह्म के रूप में सबसे व्यापक देखा। 'मैंने यह देखा' — इति।

Aitareya 1.3.14

तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १.३.१४ ॥

इसीलिए इसका नाम 'इदंद्र' है; वास्तव में नाम इंद्र है। इस 'इंद्र' को, जो वह है, लोग परोक्ष रूप से 'इंद्र' कहते हैं। देवता परोक्षप्रिय हैं, मानो देवता परोक्षप्रिय हैं।