ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.2.1
(आर्तभागब्राह्मणं वा जारत्कारवब्राह्मणम्)
अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।
याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति ।
अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ।
ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ ३.२.१ ॥
(આર્તભાગ બ્રાહ્મણ અથવા જારત્કારવ બ્રાહ્મણ) ત્યારે જારત્કારવ આર્તભાગે તેમને પૂછ્યું. યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, "ગ્રહ કેટલા અને અતિગ્રહ કેટલા?" "આઠ ગ્રહ અને આઠ અતિગ્રહ." "તે જે આઠ ગ્રહ અને આઠ અતિગ્રહ છે, તે કયા?"
Bṛhadāraṇyaka 3.2.2
प्राणो वै ग्रहः ।
सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः ।
प्राणेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ ३.२.२ ॥
પ્રાણ જ ગ્રહ છે. તે અપાન નામના અતિગ્રહથી ગ્રહણ થાય છે, કારણ કે પ્રાણથી જ ગંધો સૂંઘાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.3
वाग्वै ग्रहः ।
स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः ।
वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३.२.३ ॥
વાણી જ ગ્રહ છે. તે નામ નામના અતિગ્રહથી ગ્રહણ થાય છે, કારણ કે વાણીથી જ નામો ઉચ્ચારાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.4
जिह्वा वै ग्रहः ।
स रसेनातिग्रहेण गृहीतः ।
जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ३.२.४ ॥
જીભ ખરેખર એક ગ્રહ (ગ્રહણ કરનાર) છે. તે રસ નામના અતિગ્રહ વડે ગ્રહાય છે; કારણ કે જીભથી જ રસોને જાણીએ છીએ.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.5
चक्षुर्वै ग्रहः ।
स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ३.२.५ ॥
આંખ ખરેખર એક ગ્રહ છે. તે રૂપ નામના અતિગ્રહ વડે ગ્રહાય છે; કારણ કે આંખથી જ રૂપો જોઈએ છીએ.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.6
श्रोत्रं वै ग्रहः ।
स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः ।
श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ३.२.६ ॥
કાન ખરેખર એક ગ્રહ છે. તે શબ્દ નામના અતિગ્રહ વડે ગ્રહાય છે; કારણ કે કાનથી જ શબ્દો સાંભળીએ છીએ.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.7
मनो वै ग्रहः ।
स कामेनातिग्रहेण गृहीतः ।
मनसा हि कामान् कामयते ॥ ३.२.७ ॥
મન ખરેખર એક ગ્રહ છે. તે કામ નામના અતિગ્રહ વડે ગ્રહાય છે; કારણ કે મનથી જ કામનાઓ કરીએ છીએ.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.8
हस्तौ वै ग्रहः ।
स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः ।
हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ३.२.८ ॥
હાથ ખરેખર ગ્રહ છે. તે કર્મ દ્વારા અતિગ્રહ વડે ગૃહીત થાય છે. કારણ કે હાથથી જ માણસ કર્મ કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.9
त्वग्वै ग्रहः ।
स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः ।
त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत ।
इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ३.२.९ ॥
ત્વચા ખરેખર ગ્રહ છે. તે સ્પર્શ દ્વારા અતિગ્રહ વડે ગૃહીત થાય છે. કારણ કે ત્વચાથી જ સ્પર્શોનો બોધ થાય છે. આ રીતે આઠ ગ્રહ અને આઠ અતિગ્રહ છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.10
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति ।
अग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नम् ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ ३.२.१० ॥
"યાજ્ઞવલ્ક્ય!" એમ તેમણે કહ્યું: "મૃત્યુનું અન્ન એવું આ સર્વ, કઈ દેવતાનું અન્ન મૃત્યુ છે?" "અગ્નિ જ ખરેખર મૃત્યુ છે; તે પાણીનું અન્ન છે. (તેને મેળવનાર) ફરી મૃત્યુને જીતે છે."
Bṛhadāraṇyaka 3.2.11
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
अत्रैव समवनीयन्ते ।
स उच्छ्वयति ।
आध्मायति ।
आध्मातो मृतः शेते ॥ ३.२.११ ॥
"યાજ્ઞવલ્ક્ય!" એમ તેમણે કહ્યું: "આ પુરુષ જ્યાં મરે છે, ત્યાંથી શું પ્રાણો બહાર નીકળી જાય છે કે નહીં?" "ના," એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. "અહીં જ તેઓ એકત્ર થાય છે. તે ફૂલે છે, ફૂંકાઈને ફૂલે છે; ફૂલેલો મૃત થઈને પડી રહે છે."
Bṛhadāraṇyaka 3.2.12
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते ।
किमेनं न जहातीति ।
नामेति ।
अनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.२.१२ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: આ પુરુષ મૃત્યુ પામે ત્યારે તેને શું છોડતું નથી? (ઉત્તર:) નામ. નામ અનંત છે; વિશ્વદેવો અનંત છે. તેના દ્વારા તે અનંત લોક જીતે છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.13
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीति ।
आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग ।
आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति ।
तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते ।
तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुः ।
अथ ह यत्प्रशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः ।
पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ।
ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ ३.२.१३ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: મૃત પુરુષની વાણી અગ્નિમાં, પ્રાણ વાયુમાં, નેત્ર સૂર્યમાં, મન ચંદ્રમાં, દિશાઓ કાનમાં, શરીર પૃથ્વીમાં, આત્મા આકાશમાં, ઓષધિઓ અને રોમ વનસ્પતિમાં, માથાના વાળ પાણીમાં, રક્ત અને વીર્ય મૂકાય છે — ત્યારે આ પુરુષ ક્યાં રહે છે? હે સૌમ્ય આર્તભાગ, હાથ લાવ. આપણે બે જ આ જાણીશું; લોકો સમક્ષ નહીં કહીએ. તે બંને બહાર જઈને વિચાર-વિમર્શ કરવા લાગ્યા. તેમણે જે કહ્યું તે કર્મ જ હતું; જેની પ્રશંસા કરી તે પણ કર્મ જ હતું. પુણ્ય કર્મથી પુણ્યવાન થાય છે, પાપથી પાપી. પછી જારત્કારવ આર્તભાગ શાંત થયો.