ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.2.1
(आर्तभागब्राह्मणं वा जारत्कारवब्राह्मणम्)
अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।
याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति ।
अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ।
ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ ३.२.१ ॥
(ਆਰਤਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗ੍ਰਹ ਕਿੰਨੇ ਅਤੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਕਿੰਨੇ?" "ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ।" "ਜੋ ਉਹ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ?"
Bṛhadāraṇyaka 3.2.2
प्राणो वै ग्रहः ।
सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः ।
प्राणेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ ३.२.२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਾਨ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਗੰਧਾਂ ਸੁੰਘੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.3
वाग्वै ग्रहः ।
स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः ।
वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३.२.३ ॥
ਵਾਕ ਹੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਂ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.4
जिह्वा वै ग्रहः ।
स रसेनातिग्रहेण गृहीतः ।
जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ३.२.४ ॥
ਜੀਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਹੈ। ਉਹ ਰਸ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਭ ਨਾਲ ਹੀ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.5
चक्षुर्वै ग्रहः ।
स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ३.२.५ ॥
ਅੱਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.6
श्रोत्रं वै ग्रहः ।
स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः ।
श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ३.२.६ ॥
ਕੰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.7
मनो वै ग्रहः ।
स कामेनातिग्रहेण गृहीतः ।
मनसा हि कामान् कामयते ॥ ३.२.७ ॥
ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮ ਨਾਮਕ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.8
हस्तौ वै ग्रहः ।
स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः ।
हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ३.२.८ ॥
ਹੱਥ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.9
त्वग्वै ग्रहः ।
स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः ।
त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत ।
इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ३.२.९ ॥
ਚਮੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.10
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति ।
अग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नम् ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ ३.२.१० ॥
"ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਨ ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅੰਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅੰਨ ਮੌਤ ਹੈ?" "ਅਗਨੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੰਨ ਹੈ। (ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਉਹ ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।"
Bṛhadāraṇyaka 3.2.11
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
अत्रैव समवनीयन्ते ।
स उच्छ्वयति ।
आध्मायति ।
आध्मातो मृतः शेते ॥ ३.२.११ ॥
"ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਨਹੀਂ," ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਕੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।"
Bṛhadāraṇyaka 3.2.12
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते ।
किमेनं न जहातीति ।
नामेति ।
अनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.२.१२ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ? (ਉੱਤਰ:) ਨਾਮ। ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅਨੰਤ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 3.2.13
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीति ।
आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग ।
आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति ।
तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते ।
तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुः ।
अथ ह यत्प्रशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः ।
पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ।
ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ ३.२.१३ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਮ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਤਦ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸੌਮਿਆ ਆਰਤਭਾਗ, ਹੱਥ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣਾਂਗੇ; ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਕਰਮ ਹੀ ਸੀ; ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ ਹੀ ਸੀ। ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਾਪੀ। ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।