उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.2.1
(आर्तभागब्राह्मणं वा जारत्कारवब्राह्मणम्)
अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।
याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति ।
अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ।
ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ ३.२.१ ॥
(आर्तभाग ब्राह्मण किंवा जारत्कारव ब्राह्मण) मग जारत्कारव आर्तभागाने त्याला विचारले. याज्ञवल्क्य म्हणाला, "ग्रह किती आणि अतिग्रह किती?" "आठ ग्रह आणि आठ अतिग्रह." "जे ते आठ ग्रह आणि आठ अतिग्रह आहेत, ते कोणते?"
Bṛhadāraṇyaka 3.2.2
प्राणो वै ग्रहः ।
सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः ।
प्राणेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ ३.२.२ ॥
प्राणच ग्रह आहे. तो अपान नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होतो, कारण प्राणाद्वारेच गंध हुंगले जातात.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.3
वाग्वै ग्रहः ।
स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः ।
वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३.२.३ ॥
वाणीच ग्रह आहे. ती नाम नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होते, कारण वाणीने नावांचा उच्चार होतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.4
जिह्वा वै ग्रहः ।
स रसेनातिग्रहेण गृहीतः ।
जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ३.२.४ ॥
जिव्हा खरोखर ग्रह (ग्रहण करणारी) आहे. ती रस नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होते; कारण जिव्हेनेच रसांना जाणतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.5
चक्षुर्वै ग्रहः ।
स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ३.२.५ ॥
चक्षू खरोखर ग्रह आहे. ते रूप नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होते; कारण चक्षूनेच रूपे पाहतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.6
श्रोत्रं वै ग्रहः ।
स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः ।
श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ३.२.६ ॥
श्रोत्र खरोखर ग्रह आहे. ते शब्द नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होते; कारण श्रोत्रानेच शब्द ऐकतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.7
मनो वै ग्रहः ।
स कामेनातिग्रहेण गृहीतः ।
मनसा हि कामान् कामयते ॥ ३.२.७ ॥
मन खरोखर ग्रह आहे. ते काम नावाच्या अतिग्रहाने गृहीत होते; कारण मनानेच कामना करतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.8
हस्तौ वै ग्रहः ।
स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः ।
हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ३.२.८ ॥
हात हेच खरोखर ग्रह आहेत. ते कर्माने अतिग्रहाद्वारे गृहीत होतात. कारण हातांनीच माणूस कर्म करतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.9
त्वग्वै ग्रहः ।
स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः ।
त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत ।
इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ३.२.९ ॥
त्वचा खरोखर ग्रह आहे. ती स्पर्शाने अतिग्रहाद्वारे गृहीत होते. कारण त्वचेनेच स्पर्शांची जाणीव होते. अशा प्रकारे आठ ग्रह आणि आठ अतिग्रह आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.10
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति ।
अग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नम् ।
अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ ३.२.१० ॥
"याज्ञवल्क्या!" असे तो म्हणाला: "मृत्यूचे अन्न असे हे सर्व, कोणत्या देवतेचे अन्न मृत्यू आहे?" "अग्नीच खरोखर मृत्यू आहे; तो पाण्याचे अन्न आहे. (ते मिळवणारा) पुन्हा मृत्यूवर विजय मिळवतो."
Bṛhadāraṇyaka 3.2.11
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
अत्रैव समवनीयन्ते ।
स उच्छ्वयति ।
आध्मायति ।
आध्मातो मृतः शेते ॥ ३.२.११ ॥
"याज्ञवल्क्या!" असे तो म्हणाला: "हा पुरुष जिथे मरतो, तिथून खरोखर प्राण बाहेर जातात की नाही?" "नाही," असे याज्ञवल्क्य म्हणाला. "येथेच ते एकत्र होतात. तो फुगतो, फुंकून फुगतो; फुगलेला मेलेला पडून राहतो."
Bṛhadāraṇyaka 3.2.12
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते ।
किमेनं न जहातीति ।
नामेति ।
अनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवाः ।
अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३.२.१२ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हा पुरुष मरण पावतो तेव्हा त्याला काय सोडत नाही? (उत्तर:) नाव. नाव अनंत आहे; विश्वदेव अनंत आहेत. त्याद्वारे तो अनंत लोक जिंकतो.
Bṛhadāraṇyaka 3.2.13
याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीति ।
आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग ।
आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति ।
तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते ।
तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुः ।
अथ ह यत्प्रशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः ।
पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ।
ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ ३.२.१३ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: या मृत पुरुषाची वाचा अग्नीत, प्राण वायूत, डोळा सूर्यात, मन चंद्रात, दिशा कानात, शरीर पृथ्वीत, आत्मा आकाशात, औषधी व केस वनस्पतींत, डोक्याचे केस पाण्यात, रक्त व वीर्य ठेवले जातात — तेव्हा हा पुरुष कुठे असतो? हे सौम्य आर्तभागा, हात आण. आपण दोघेच हे जाणू; लोकांसमोर सांगणार नाही. ते दोघे बाहेर जाऊन विचारविनिमय करू लागले. त्यांनी जे सांगितले ते कर्मच होते; त्यांनी जे प्रशंसिले तेही कर्मच होते. पुण्यकर्माने पुण्यवान होतो, पापकर्माने पापी. मग जारत्कारव आर्तभाग गप्प बसला.