ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(ષડાચાર્ય બ્રાહ્મણ અથવા ઉદંક બ્રાહ્મણ) વિદેહના રાજા જનકે તેમના માટે (યજ્ઞ) કર્યો. પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય આવ્યા. તેમને જનકે કહ્યું, 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, પશુઓની ઇચ્છાથી સૂક્ષ્મ-તંતુવાળા (ધન) માટે તું કયા હેતુથી ફર્યો?' તેમણે કહ્યું, 'સમ્રાટ, બંને (કારણ) છે.'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: તને કોઈએ જે કહ્યું તે અમે સાંભળીએ. શૈલિનીએ મને વાદમાં જીતીને કહ્યું કે વાક્ જ બ્રહ્મ છે. માતા, પિતા, આચાર્ય ધરાવનાર જે કહે તેમ શૈલિનીએ કહ્યું કે વાક્ જ બ્રહ્મ છે. બોલનારને તેનાથી શું લાભ? તેણે તને તેનું આયતન અને પ્રતિષ્ઠા કહ્યાં, મને કહ્યાં નહિ. તે તો એકપાદ છે, હે સમ્રાટ. હવે અમને કહે, હે યાજ્ઞવલ્ક્ય. વાક્ જ આયતન છે, આકાશ પ્રતિષ્ઠા છે, પ્રજ્ઞા છે—એમ ઉપાસના કરવી. પ્રજ્ઞતા શું છે, હે યાજ્ઞવલ્ક્ય? વાક્ જ, હે સમ્રાટ. વાણીથી જ, હે સમ્રાટ, બંધુ જાણી શકાય છે. ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યા, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, અનુવ્યાખ્યાન, વ્યાખ્યાન, ઇષ્ટ, હુત, ભોજન, પાન, આ લોક અને પરલોક તથા સર્વ ભૂતો વાણીથી જ, હે સમ્રાટ, જાણી શકાય છે. વાક્ જ, હે સમ્રાટ, પરમ બ્રહ્મ છે. વાણી તેને છોડતી નથી; સર્વ ભૂતો તેની તરફ વહે છે; દેવ થઈને તે દેવોને પણ પામે છે, જે આ રીતે જાણીને તેની ઉપાસના કરે છે. જનક વૈદેહે કહ્યું: હાથી જેવી હજાર (ગાયો) આપીશ. યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: મારા પિતાએ માન્યું કે શિક્ષણ આપ્યા વિના ગ્રહણ ન કરવું.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
જનક બોલ્યા: "તને જે કોઈએ કહ્યું હોય તે અમે સાંભળીએ." ઉદંક શૌલ્બાયન મને બોલ્યા: "પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે." માતા, પિતા અને આચાર્ય ધરાવનાર બોલે તેમ શૌલ્બાયન બોલ્યા: "પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે." "પ્રાણ વિના શું થાય?" એમ મેં પૂછ્યું; તેમણે તેનું આયતન અને પ્રતિષ્ઠા કહેવાનું કહ્યું, પણ મને કહ્યું નહીં. "આ એકપાદ સમ્રાટ છે." યાજ્ઞવલ્ક્ય, તે અમને કહો. યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: "પ્રાણ જ આયતન છે, આકાશ પ્રતિષ્ઠા છે. તેને પ્રિય માનીને ઉપાસના કરવી." "યાજ્ઞવલ્ક્ય, પ્રિયતા શું છે?" "પ્રાણ જ, હે સમ્રાટ." તેઓ બોલ્યા: "પ્રાણની કામનાથી સમ્રાટ જેને યજ્ઞ ન કરાવવો જોઈએ તેને યજ્ઞ કરાવે છે, જેની પાસેથી ન લેવું જોઈએ તેની પાસેથી લે છે. પ્રાણની કામનાથી તે જે દિશામાં જાય ત્યાં વધની આશંકા પણ હોય છે." "પ્રાણ જ પરમ બ્રહ્મ છે." પ્રાણ તેને છોડતો નથી; સર્વ ભૂતો તેની તરફ વહે છે. આ રીતે જાણીને જે આની ઉપાસના કરે છે તે દેવ થઈને દેવોને પામે છે. વિદેહ જનક બોલ્યા: "હાથીઓમાં શ્રેષ્ઠ બળદ અને હજાર (ગાયો) આપું છું." યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: "મારા પિતાએ માન્યું હતું કે ઉપદેશ આપ્યા વિના (કંઈ) ન લેવું."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
કોઈ તને જે કહે તે અમે સાંભળીશું. બર્કુ વાર્ષ્ણે મને કહ્યું: "ચક્ષુ જ બ્રહ્મ છે." માતા, પિતા, આચાર્ય ધરાવનાર જેમ કહે તેમ વાર્ષ્ણે કહ્યું કે ચક્ષુ જ બ્રહ્મ છે. જે જોતો નથી તેને તે શું થાય? પણ તેનું આયતન અને પ્રતિષ્ઠા તેણે તને કહ્યાં. મને કહ્યાં નહીં. આ એકપાદ છે, હે સમ્રાટ. તેથી હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, અમને કહે. ચક્ષુ જ તેનું આયતન છે, આકાશ તેની પ્રતિષ્ઠા છે. "સત્ય" તરીકે આની ઉપાસના કરવી. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, સત્યતા શું છે? હે સમ્રાટ, ચક્ષુ જ સત્યતા છે, એમ તેમણે કહ્યું. જોનારને પૂછાય, "તેં જોયું?" અને તે કહે, "મેં જોયું", તે જ સત્ય થાય. હે સમ્રાટ, ચક્ષુ જ પરમ બ્રહ્મ છે. ચક્ષુ તેને છોડતી નથી. સર્વ ભૂતો તેની તરફ વહે છે. દેવ થઈને તે દેવોને પામે છે. આ રીતે જાણીને જે આની ઉપાસના કરે છે. "હાથી અને વૃષભ સહિત હજાર ગાયો આપીશ" એમ વિદેહના જનકે કહ્યું. ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: "મારા પિતાએ માન્યું કે શિક્ષણ આપ્યા વિના કંઈ લેવું નહીં."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
જો કોઈ તમને કંઈ કહે, તો અમે તે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. ભારદ્વાજ ગર્દભીવિપીતે મને કહ્યું: "શ્રોત્ર જ બ્રહ્મ છે." માતા, પિતા, આચાર્ય ધરાવનાર જેમ બોલે, તેમ ભારદ્વાજે કહ્યું: "શ્રોત્ર જ બ્રહ્મ છે." જે સાંભળતો નથી તેને શું થાય? તેનું આયતન અને પ્રતિષ્ઠા મને કહેવાયાં નથી, એમ પણ તેમણે કહ્યું. હે સમ્રાટ, આ એકપાદ છે. તેથી હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, અમને તે કહો. શ્રોત્ર જ આયતન, આકાશ પ્રતિષ્ઠા, અનંત એ રીતે તેની ઉપાસના કરવી. યાજ્ઞવલ્ક્ય, અનંતતા શું છે? હે સમ્રાટ, દિશાઓ જ, એમ તેમણે કહ્યું. તેથી હે સમ્રાટ, માણસ જે કોઈ દિશામાં જાય, તેના અંત સુધી પહોંચતો નથી, કારણ કે દિશાઓ અનંત છે. હે સમ્રાટ, દિશાઓ જ શ્રોત્ર છે. હે સમ્રાટ, શ્રોત્ર જ પરમ બ્રહ્મ છે. શ્રોત્ર તેને છોડતું નથી. સર્વ ભૂત તેની તરફ વહે છે. તે દેવ થઈને દેવોને પામે છે. જે આ રીતે જાણીને આની ઉપાસના કરે છે. વૈદેહ જનકે કહ્યું: "હાથી અને વૃષભ સહિત હજાર આપીશ." યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: "મારા પિતા માનતા હતા કે શિક્ષણ આપ્યા વિના કશું લેવું ન જોઈએ."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
તમને કોઈએ જે કહ્યું તે અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. સત્યકામ જાબાલે મને કહ્યું: મન જ બ્રહ્મ છે. માતા, પિતા, આચાર્ય ધરાવનાર જે કહે તેમ જાબાલના પુત્રે કહ્યું: મન જ બ્રહ્મ છે. મન વિના શું થાય? પણ તેનું આયતન અને પ્રતિષ્ઠા તેણે તમને કહ્યાં નહીં, મને પણ કહ્યાં નહીં. આ એકપાદ છે, સમ્રાટ. યાજ્ઞવલ્ક્ય, તે અમને કહો. મન જ આયતન, આકાશ પ્રતિષ્ઠા, આનંદ — એ રીતે એની ઉપાસના કરવી. યાજ્ઞવલ્ક્ય, તેની આનંદતા શું? મન જ, સમ્રાટ એમ તેઓ બોલ્યા. મનથી સમ્રાટ સ્ત્રી પાસે જાય છે; તેનામાં તેના જેવો પુત્ર જન્મે છે. તે જ આનંદ. મન જ સમ્રાટ, પરમ બ્રહ્મ છે. મન તેને છોડતું નથી; સર્વ ભૂતો તેની તરફ વહે છે. તે દેવ થઈને દેવોને પામે છે. આ રીતે જાણી જે આની ઉપાસના કરે. વૈદેહ રાજા જનકે કહ્યું: હજાર હાથી-બળદ આપીશ. યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: મારા પિતાએ માન્યું કે શિક્ષણ આપ્યા વિના દાન ન લેવું.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
તને જે કંઈ કોઈએ કહ્યું હોય તે અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. વિદગ્ધ શાકલ્યે મને કહ્યું: હૃદય જ બ્રહ્મ છે. માતા, પિતા અને આચાર્ય ધરાવનાર જેમ કહે, તેમ શાકલ્યે કહ્યું કે 'હૃદય એ જ બ્રહ્મ'. હૃદય વિનાના માણસને શું થાય? તેનો આશ્રય અને પ્રતિષ્ઠા તેં તેને કહ્યા, મને નહોતા કહ્યા. આ એકપાદ સમ્રાટ છે. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, અમને કહે. હૃદય જ આશ્રય છે, આકાશ એ પ્રતિષ્ઠા છે. 'સ્થિતિ' રૂપે આની ઉપાસના કરવી. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, તે સ્થિતિ કઈ? સમ્રાટ, હૃદય જ, એમ તેમણે કહ્યું. હૃદય જ સમ્રાટ, સર્વ ભૂતોનો આશ્રય. હૃદય જ સમ્રાટ, સર્વ ભૂતોની પ્રતિષ્ઠા. હૃદયમાં જ સમ્રાટ, સર્વ ભૂતો પ્રતિષ્ઠિત છે. હૃદય જ સમ્રાટ, પરમ બ્રહ્મ. હૃદય તેને છોડતું નથી; સર્વ ભૂતો તેની તરફ વહે છે. દેવ થઈને તે દેવોને પણ પામે છે. જે આ રીતે જાણીને આની ઉપાસના કરે છે. જનક વૈદેહે કહ્યું: હું હજાર હાથી અને એક શ્રેષ્ઠ વૃષભ આપીશ. યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: મારા પિતા માનતા કે શિક્ષણ આપ્યા વિના કશું લેવું ન જોઈએ.