ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(ಷಡಾಚಾರ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಉದಂಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ವಿದೇಹ ರಾಜ ಜನಕನು ಇವರಿಗಾಗಿ (ಯಜ್ಞ) ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಬಂದನು. ಅವನಿಗೆ ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು, 'ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಪಶುಗಳನ್ನು ಬಯಸಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದಾರಗಳ (ಧನ) ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದೆ?' ಅವನು ಹೇಳಿದನು, 'ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಎರಡೂ (ಕಾರಣ) ಹೌದು.'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಹೇಳಿದರು: ನಿನಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳೋಣ. ಶೈಲಿನಿ ನನ್ನನ್ನು ವಾದದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ವಾಕ್ಕೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದನು. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯರಿರುವವನು ಹೇಳುವಂತೆ ಶೈಲಿನಿ ವಾಕ್ಕೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದನು. ಮಾತನಾಡುವವನಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಅವನು ನಿನಗೆ ಅದರ ಆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಏಕಪಾದವೇ, ಸಮ್ರಾಟ್. ಈಗ ನಮಗೆ ಹೇಳು, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ. ವಾಕ್ಕೇ ಆಯತನ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಜ್ಞತೆ ಎಂದರೇನು, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ? ವಾಕ್ಕೇ, ಸಮ್ರಾಟ್. ವಾಕ್ಕಿನಿಂದಲೇ, ಸಮ್ರಾಟ್, ಬಂಧುವು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ, ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸೂತ್ರಗಳು, ಅನುವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಇಷ್ಟ, ಹುತ, ಆಹಾರ, ಪಾನ, ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ವಾಕ್ಕಿನಿಂದಲೇ, ಸಮ್ರಾಟ್, ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ವಾಕ್ಕೇ, ಸಮ್ರಾಟ್, ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ. ವಾಕ್ಕು ಇವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಇವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ; ದೇವನಾಗಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಸೇರುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು. ಜನಕ ವೈದೇಹ ಹೇಳಿದನು: ಆನೆಯಂತಹ ಸಾವಿರ (ಹಸುಗಳನ್ನು) ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದನು: ನನ್ನ ತಂದೆ ಉಪದೇಶಿಸದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
ಜನಕ ಹೇಳಿದರು: "ನಿನಗೆ ಯಾರು ಹೇಳಿದರೋ ಅದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳೋಣ." ಉದಂಕ ಶೌಲ್ಬಾಯನ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಪ್ರಾಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮ." ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಹೇಳುವಂತೆ ಶೌಲ್ಬಾಯನ ಹೇಳಿದನು: "ಪ್ರಾಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮ." "ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುವುದು?" ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ; ಅವನು ಅದರ ಆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳುವೆ ಎಂದನು, ಆದರೆ ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. "ಇದು ಏಕಪಾದ ಸಾಮ್ರಾಟ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರೇ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳಿ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದರು: "ಪ್ರಾಣವೇ ಆಯತನ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು." "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರೇ, ಪ್ರಿಯತೆ ಎಂದರೇನು?" "ಪ್ರಾಣವೇ, ಓ ಸಾಮ್ರಾಟ." ಅವನು ಹೇಳಿದನು: "ಪ್ರಾಣದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸಾಮ್ರಾಟ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಬಾರದವನಿಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದವನಿಂದ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅವನು ಹೋಗುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಧದ ಭಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ." "ಪ್ರಾಣವೇ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ." ಪ್ರಾಣ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು ದೇವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ವೈದೇಹ ಜನಕ ಹೇಳಿದನು: "ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೋರಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾವಿರ (ಹಸುಗಳನ್ನು) ಕೊಡುತ್ತೇನೆ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದರು: "ನನ್ನ ತಂದೆ ಉಪದೇಶಿಸದೆ (ಏನನ್ನೂ) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
ಯಾರಾದರೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಬರ್ಕು ವಾರ್ಷ್ಣನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಕಣ್ಣೇ ಬ್ರಹ್ಮ." ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯ ಇರುವವನು ಹೇಳುವಂತೆ ವಾರ್ಷ್ಣನು ಕಣ್ಣೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದನು. ನೋಡದವನಿಗೆ ಅದು ಏನಾಗುವುದು? ಆದರೆ ಅದರ ಆಯತನವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಅವನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದನು. ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಏಕಪಾದ, ಓ ಸಮ್ರಾಟ್. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಕಣ್ಣೇ ಅದರ ಆಯತನ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. "ಸತ್ಯ" ಎಂದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಸತ್ಯತೆ ಎಂದರೇನು? ಓ ಸಮ್ರಾಟ್, ಕಣ್ಣೇ ಸತ್ಯತೆ ಎಂದನು. ನೋಡುವವನಿಗೆ "ನೀನು ನೋಡಿದೆಯಾ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, "ನೋಡಿದೆ" ಎಂದರೆ ಅದೇ ಸತ್ಯ. ಓ ಸಮ್ರಾಟ್, ಕಣ್ಣೇ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ. ಕಣ್ಣು ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ದೇವನಾಗಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು. "ಆನೆ, ಗೂಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ವೈದೇಹ ಜನಕ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನನ್ನ ತಂದೆ, ಉಪದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
ಯಾರಾದರೂ ನಿಮಗೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ, ಅದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಭಾರದ್ವಾಜ ಗರ್ದಭೀವಿಪೀತ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಶ್ರೋತ್ರವೇ ಬ್ರಹ್ಮ." ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಹೇಳುವಂತೆ ಭಾರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದನು: "ಶ್ರೋತ್ರವೇ ಬ್ರಹ್ಮ." ಕೇಳದವನಿಗೆ ಏನಾಗುವುದು? ಅದರ ಆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದನು. ರಾಜನೇ, ಇದು ಏಕಪಾದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನೇ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಶ್ರೋತ್ರವೇ ಆಯತನ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಅನಂತ ಎಂದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನೇ, ಅನಂತತೆ ಎಂದರೇನು? ರಾಜನೇ, ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಎಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅನಂತ. ರಾಜನೇ, ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಶ್ರೋತ್ರ. ರಾಜನೇ, ಶ್ರೋತ್ರವೇ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ. ಶ್ರೋತ್ರವು ಇವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳು ಇವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಇವನು ದೇವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು. ವೈದೇಹ ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು: "ಆನೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರ ಕೊಡುವೆ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನನ್ನ ತಂದೆಯು ಉಪದೇಶಿಸದೆ ಏನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
ನಿಮಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಬೇಕು. ಸತ್ಯಕಾಮ ಜಾಬಾಲನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಮನಸ್ಸೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಹೇಳುವಂತೆ ಜಾಬಾಲನ ಮಗ ಹೇಳಿದನು: ಮನಸ್ಸೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಆದರೆ ಅದರ ಆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅವನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ನನಗೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಏಕಪಾದ, ಸಮ್ರಾಟ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಮನಸ್ಸೇ ಆಯತನ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಆನಂದ ಎಂದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಅದರ ಆನಂದತೆ ಏನು? ಮನಸ್ಸೇ, ಸಮ್ರಾಟ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಮ್ರಾಟ್ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಂತೆಯೇ ಮಗ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಆನಂದ. ಮನಸ್ಸೇ ಸಮ್ರಾಟ್, ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ. ಮನಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಅವನು ದೇವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು. ವೈದೇಹ ಜನಕ ಹೇಳಿದನು: ಸಾವಿರ ಆನೆ-ಹೋರಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದನು: ನನ್ನ ತಂದೆ, ಬೋಧಿಸದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
ಯಾರಾದರೂ ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ವಿದಗ್ಧ ಶಾಕಲ್ಯ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ: ಹೃದಯವೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಹೇಳುವಂತೆ ಶಾಕಲ್ಯನೂ 'ಹೃದಯವೇ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದ. ಹೃದಯವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ, ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಏಕಪಾತ್ ಸಾಮ್ರಾಟ್. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಹೃದಯವೇ ಆಶ್ರಯ, ಆಕಾಶವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. 'ಸ್ಥಿತಿ' ಎಂದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾವುದು? ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಹೃದಯವೇ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದ. ಹೃದಯವೇ ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಆಶ್ರಯ. ಹೃದಯವೇ ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಸರ್ವಭೂತಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ. ಹೃದಯವೇ ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ. ಹೃದಯ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸರ್ವಭೂತಗಳು ಅವನತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ದೇವನಾಗಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು. ಜನಕ ವೈದೇಹ ಹೇಳಿದ: ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೋರಿಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದ: ನನ್ನ ತಂದೆ ಉಪದೇಶಿಸದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.