उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(षडाचार्य ब्राह्मण किंवा उदंक ब्राह्मण) विदेहाचा राजा जनकाने यांच्यासाठी (यज्ञ) केला. मग याज्ञवल्क्य आले. त्यांना जनक म्हणाला, 'याज्ञवल्क्या, पशूंच्या इच्छेने सूक्ष्म-धाग्यांच्या (धनासाठी) तू कोणत्या प्रयोजनाने फिरलास?' ते म्हणाले, 'सम्राट, दोन्ही (कारणे) आहेत.'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तुला कोणी जे सांगितले ते आम्ही ऐकू. शैलिनीने मला वादात जिंकून वाक्च ब्रह्म आहे असे म्हटले. ज्याला माता, पिता, आचार्य आहेत तो जसे सांगेल तसेच शैलिनीने म्हटले की वाक्च ब्रह्म आहे. बोलणाऱ्याला त्याने काय फायदा? त्याने तुला त्याचे आयतन आणि प्रतिष्ठा सांगितली, मला सांगितली नाही. ते तर एकपाद आहे, हे सम्राट. आता आम्हाला सांग, याज्ञवल्क्य. वाक्च आयतन, आकाश प्रतिष्ठा, प्रज्ञा अशी उपासना करावी. प्रज्ञता म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? वाक्च, हे सम्राट. वाचेनेच, हे सम्राट, बंधू ओळखला जातो. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, अनुव्याख्याने, व्याख्याने, इष्ट, हुत, अन्न, पेय, हा लोक आणि परलोक तसेच सर्व भूते वाचेनेच, हे सम्राट, ओळखली जातात. वाक्च, हे सम्राट, परम ब्रह्म आहे. वाणी याला सोडत नाही; सर्व भूते याच्याकडे वाहतात; देव होऊन तो देवांनाही प्राप्त होतो, जो असे जाणून याची उपासना करतो. जनक वैदेह म्हणाला: हत्तीसारखे हजार (गाई) देईन. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले की शिकवल्याशिवाय घेऊ नये.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
जनक म्हणाला: "तुला जे कुणी सांगितले ते आम्ही ऐकू." उदङ्क शौल्बायन मला म्हणाला: "प्राणच ब्रह्म आहे." माता, पिता, आचार्य असलेला माणूस जसे बोलेल तसे शौल्बायन म्हणाला: "प्राणच ब्रह्म आहे." "प्राणाशिवाय काय होईल?" असे मी विचारले; तो त्याचे आयतन आणि प्रतिष्ठा सांगेन म्हणाला, पण मला सांगितले नाही. "हा एकपाद सम्राट आहे." याज्ञवल्क्य, ते आम्हाला सांग. याज्ञवल्क्य म्हणाले: "प्राणच आयतन, आकाश प्रतिष्ठा आहे. याला प्रिय मानून उपासना करावी." "याज्ञवल्क्य, प्रियता म्हणजे काय?" "प्राणच, हे सम्राटा." तो म्हणाला: "प्राणाच्या कामनेने सम्राट ज्याला यज्ञ करवू नये त्याला करवतो, जिच्याकडून घेऊ नये तिच्याकडून घेतो. प्राणाच्या कामनेने तो ज्या दिशेला जातो तिथे वधाची भीतीही असते." "प्राणच परम ब्रह्म आहे." प्राण त्याला सोडत नाही; सर्व भूते त्याच्याकडे वाहतात. असे जाणून जो याची उपासना करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. विदेहराजा जनक म्हणाला: "हत्तींमधील श्रेष्ठ वृषभ आणि हजार (गाई) देतो." याज्ञवल्क्य म्हणाले: "माझ्या पित्याने मानले होते की शिकवल्याशिवाय (काहीही) घेऊ नये."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
कोणी तुला जे सांगितले ते आम्ही ऐकू. बर्कु वार्ष्ण मला म्हणाला: "चक्षुच ब्रह्म आहे." माता, पिता, आचार्य असलेला जसे सांगेल तसे वार्ष्णाने सांगितले की चक्षुच ब्रह्म आहे. जो पाहत नाही त्याला ते काय होईल? पण त्याचे आयतन आणि प्रतिष्ठा त्याने तुला सांगितली. मला सांगितली नाही. हा एकपाद आहे, हे सम्राट. म्हणून हे याज्ञवल्क्या, आम्हांला सांग. चक्षुच त्याचे आयतन आहे, आकाश त्याची प्रतिष्ठा आहे. "सत्य" म्हणून याची उपासना करावी. याज्ञवल्क्या, सत्यता म्हणजे काय? हे सम्राट, चक्षुच सत्यता आहे, असे ते म्हणाले. जो पाहणाऱ्याला विचारतात, "तू पाहिलेस का?" आणि तो म्हणतो, "मी पाहिले", तेच सत्य होते. हे सम्राट, चक्षुच परम ब्रह्म आहे. चक्षू त्याला सोडत नाही. सर्व भूते त्याच्याकडे वाहतात. देव होऊन तो देवांना प्राप्त होतो. असे जाणून जो याची उपासना करतो. "हत्ती व वृषभासह हजार गायी देईन" असे विदेहाचा जनक म्हणाला. तेव्हा याज्ञवल्क्य म्हणाला: "माझ्या पित्याने मानले की शिक्षण न देता (शिष्याकडून) काही घेऊ नये."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
कोणी तुम्हाला काही सांगितले तर ते आम्हाला ऐकायचे आहे. भारद्वाज गर्दभीविपीत मला म्हणाला: "श्रोत्रच ब्रह्म आहे." माता, पिता, आचार्य असलेला माणूस जसा सांगेल, तसेच भारद्वाजाने सांगितले: "श्रोत्रच ब्रह्म आहे." जो ऐकत नाही, त्याला काय होईल? त्याचे आयतन व प्रतिष्ठा मला सांगितली नाही, असेही तो म्हणाला. हे सम्राट, हा एकपाद आहे. म्हणून हे याज्ञवल्क्या, तुम्ही आम्हाला ते सांगा. श्रोत्रच आयतन, आकाश प्रतिष्ठा, अनंत असे याची उपासना करावी. याज्ञवल्क्या, अनंतता म्हणजे काय? हे सम्राट, दिशाच, असे तो म्हणाला. म्हणून हे सम्राट, जी कोणतीही दिशा मनुष्य घेतो, तिच्या अंतापर्यंत पोहोचत नाही, कारण दिशा अनंत आहेत. हे सम्राट, दिशाच श्रोत्र आहेत. हे सम्राट, श्रोत्रच परम ब्रह्म आहे. श्रोत्र त्याला सोडत नाही. सर्व भूते त्याच्याकडे वाहतात. तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. जो असे जाणून याची उपासना करतो. विदेहाचा जनक म्हणाला: "हत्ती व वृषभांसह हजार देईन." याज्ञवल्क्य म्हणाला: "माझ्या वडिलांना वाटले, शिकवल्याशिवाय काही घेऊ नये."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
तुम्हाला कोणी जे सांगितले ते आम्ही ऐकू इच्छितो. सत्यकाम जाबालाने मला सांगितले: मनच ब्रह्म आहे. माता, पिता, आचार्य असलेला माणूस जसे म्हणेल तसेच जाबालाचा पुत्र म्हणाला: मनच ब्रह्म आहे. मन नसेल तर काय होईल? पण त्याचे आयतन आणि प्रतिष्ठा त्याने तुला सांगितली नाही, मलाही सांगितली नाही. हे एकपाद आहे, सम्राट. याज्ञवल्क्या, ते आम्हाला सांग. मनच आयतन, आकाश प्रतिष्ठा, आनंद—अशा प्रकारे याची उपासना करावी. याज्ञवल्क्या, त्याची आनंदता कोणती? मनच, सम्राट असे तो म्हणाला. मनाने सम्राट स्त्रीकडे जातो; तिच्यात त्याच्यासारखा पुत्र जन्मतो. तोच आनंद. मनच सम्राट, परम ब्रह्म आहे. मन त्याला सोडत नाही; सर्व भूते त्याच्याकडे वाहतात. तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. असे जाणून जो याची उपासना करतो. विदेह राजा जनक म्हणाला: हजार हत्ती-बैल देईन. याज्ञवल्क्य म्हणाला: माझ्या पित्याने मानले की शिकवल्याशिवाय दान घेऊ नये.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
तुला कोणी जे काही सांगितले असेल ते आम्हाला ऐकायचे आहे. विद्वान शाकल्य मला म्हणाला: हृदयच ब्रह्म आहे. माता, पिता आणि आचार्य असलेला मनुष्य जसे सांगेल, तसेच शाकल्याने 'हृदय हेच ब्रह्म' असे सांगितले. हृदय नसलेल्या माणसाचे काय होईल? त्याचा आश्रय आणि प्रतिष्ठा तू त्याला सांगितलीस, मला सांगितली नाहीस. हा एकपाद सम्राट आहे. हे याज्ञवल्क्या, आम्हाला सांग. हृदयच आश्रय, आकाश हीच प्रतिष्ठा. 'स्थिती' म्हणून याची उपासना करावी. याज्ञवल्क्या, ती स्थिती कोणती? सम्राट, हृदयच असे ते म्हणाले. हृदयच सम्राट, सर्व भूतांचा आश्रय. हृदयच सम्राट, सर्व भूतांची प्रतिष्ठा. हृदयातच सम्राट, सर्व भूते प्रतिष्ठित असतात. हृदयच सम्राट, परम ब्रह्म. हृदय त्याला सोडत नाही; सर्व भूते त्याच्याकडे वाहतात. देव होऊन तो देवांनाही प्राप्त होतो. जो असे जाणून याची उपासना करतो. जनक वैदेह म्हणाला: मी हजार हत्ती आणि एक श्रेष्ठ वृषभ देईन. याज्ञवल्क्य म्हणाला: माझ्या वडिलांना वाटत होते की शिकवल्याशिवाय काही घेऊ नये.