ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(ଷଡାଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଉଦଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ) ବିଦେହ ରାଜା ଜନକ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ (ଯଜ୍ଞ) କଲେ। ସେତେବେଳେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜନକ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପଶୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସୂକ୍ଷ୍ମ-ସୂତ୍ରର (ଧନ) ପାଇଁ ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବୁଲିଲ?' ସେ କହିଲେ, 'ସମ୍ରାଟ, ଦୁଇଟି ହିଁ (କାରଣ)।'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମକୁ ଯେ କେହି କହିଥିଲା, ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବା। ଶୈଳିନି ମୋତେ ତର୍କରେ ପରାଜିତ କରି କହିଲେ ଯେ ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମାତା, ପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି କହିବେ, ସେପରି ଶୈଳିନି କହିଲେ ଯେ ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। କହୁଥିବା ଲୋକର ତାହାରେ କ'ଣ ଲାଭ? ସେ ତୁମକୁ ତାହାର ଆୟତନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କହିଲେ, ମୋତେ କହିଲେ ନାହିଁ। ତାହା ତ ଏକପାଦ, ହେ ସମ୍ରାଟ। ଏବେ ଆମକୁ କୁହ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ବାକ୍ ହିଁ ଆୟତନ, ଆକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରଜ୍ଞା—ଏପରି ଉପାସନା କରିବ। ପ୍ରଜ୍ଞତା କ'ଣ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ବାକ୍ ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ, ବନ୍ଧୁ ଜଣାଯାଏ। ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବିଦ୍ୟା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଳୋକ, ସୂତ୍ର, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟାନ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ, ଇଷ୍ଟ, ହୁତ, ଭୋଜନ, ପାନ, ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତ ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ, ଜଣାଯାଆନ୍ତି। ବାକ୍ ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ବାକ୍ ଏହାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏହା ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଦେବ ହୋଇ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଏ, ଯିଏ ଏପରି ଜାଣି ଏହାର ଉପାସନା କରେ। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ: ହାତୀ ପରି ହଜାରେ (ଗାଈ) ଦେବି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ମନେ କରିଥିଲେ ଶିକ୍ଷା ନ ଦେଇ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
ଜନକ କହିଲେ: "ତୁମକୁ ଯେ କେହି କହିଥିବେ, ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବା।" ଉଦଙ୍କ ଶୌଲ୍ବାୟନ ମୋତେ କହିଲେ: "ପ୍ରାଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ମାତା, ପିତା ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି କହିବେ, ସେପରି ଶୌଲ୍ବାୟନ କହିଲେ: "ପ୍ରାଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" "ପ୍ରାଣ ନଥିଲେ କ'ଣ ହେବ?" ମୁଁ ପଚାରିଲି; ସେ ଏହାର ଆୟତନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କହିବେ ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କହିଲେ ନାହିଁ। "ଏ ଏକପାଦ ସମ୍ରାଟ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତାହା ଆମକୁ କୁହ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ପ୍ରାଣ ହିଁ ଆୟତନ, ଆକାଶ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ଏହାକୁ ପ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।" "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପ୍ରିୟତା କ'ଣ?" "ପ୍ରାଣ ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ।" ସେ କହିଲେ: "ପ୍ରାଣର କାମନାରେ ସମ୍ରାଟ ଯାହାକୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ତାହାକୁ ଯଜ୍ଞ କରାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ତାହାଠାରୁ ଦାନ ନିଅନ୍ତି। ପ୍ରାଣର କାମନାରେ ସେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ସେଠାରେ ବଧର ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଥାଏ।" "ପ୍ରାଣ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ।" ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାହା ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଜାଣି ଯେ ଏହାର ଉପାସନା କରେ, ସେ ଦେବ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବୈଦେହ ଜନକ କହିଲେ: "ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷଣ୍ଢ ଏବଂ ହଜାର (ଗାଭୀ) ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ମୋ ପିତା ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ଉପଦେଶ ନ ଦେଇ (କିଛି) ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
କେହି ତୁମକୁ ଯାହା କହିଥିଲେ ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବା। ବର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ ମୋତେ କହିଥିଲେ: "ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ମାତା, ପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି କହିବ, ସେପରି ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ଯେ ଦେଖେ ନାହିଁ ତା'ପାଇଁ ତାହା କ'ଣ ହେବ? ମାତ୍ର ସେ ତୁମକୁ ତା'ର ଆୟତନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କହିଥିଲେ। ମୋତେ କହିନଥିଲେ। ଏହା ଏକପାଦ, ହେ ସମ୍ରାଟ। ତେଣୁ ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମକୁ କୁହ। ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ତା'ର ଆୟତନ, ଆକାଶ ତା'ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା। "ସତ୍ୟ" ରୂପେ ଏହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସତ୍ୟତା କ'ଣ? ହେ ସମ୍ରାଟ, ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ସତ୍ୟତା, ସେ କହିଲେ। ଦେଖୁଥିବା ଲୋକକୁ ପଚରାଯାଏ, "ତୁମେ ଦେଖିଲ?" ସେ କହେ, "ମୁଁ ଦେଖିଲି", ତାହା ହିଁ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ହେ ସମ୍ରାଟ, ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଚକ୍ଷୁ ତାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଭୂତ ତା'ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଦେବ ହୋଇ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପାଏ। ଏହିପରି ଜାଣି ଯେ ଏହାର ଉପାସନା କରେ। "ହାତୀ ଓ ଷଣ୍ଢ ସହିତ ହଜାରେ ଗାଈ ଦେବି" ବୋଲି ବିଦେହର ଜନକ କହିଲେ। ସେତେବେଳେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ ଶିକ୍ଷା ନ ଦେଇ କିଛି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
କେହି ତୁମକୁ କିଛି କହିଲେ, ଆମେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଗର୍ଦଭୀବିପୀତ ମୋତେ କହିଥିଲେ: "ଶ୍ରୋତ୍ର ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ମାତା, ପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି କହେ, ସେହିପରି ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ: "ଶ୍ରୋତ୍ର ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ କ'ଣ ହେବ? ତାଙ୍କର ଆୟତନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମୋତେ କୁହାଯାଇ ନ ଥିଲା, ଏହା ମଧ୍ୟ ସେ କହିଲେ। ହେ ସମ୍ରାଟ, ଏହା ଏକପାଦ। ତେଣୁ ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମକୁ ତାହା କୁହନ୍ତୁ। ଶ୍ରୋତ୍ର ହିଁ ଆୟତନ, ଆକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅନନ୍ତ — ଏହିପରି ଏହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଅନନ୍ତତା କ'ଣ? ହେ ସମ୍ରାଟ, ଦିଗସମୂହ ହିଁ, ସେ କହିଲେ। ତେଣୁ ହେ ସମ୍ରାଟ, ମଣିଷ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ତାହାର ଅନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ, କାରଣ ଦିଗସମୂହ ଅନନ୍ତ। ହେ ସମ୍ରାଟ, ଦିଗସମୂହ ହିଁ ଶ୍ରୋତ୍ର। ହେ ସମ୍ରାଟ, ଶ୍ରୋତ୍ର ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଶ୍ରୋତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ବହେ। ସେ ଦେବ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପାଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାର ଉପାସନା କରେ। ବୈଦେହ ଜନକ କହିଲେ: "ହାତୀ ଓ ବୃଷ ସହିତ ହଜାର ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ ଶିକ୍ଷା ନ ଦେଇ କିଛି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
ଆପଣଙ୍କୁ କେହି ଯାହା କହିଥିଲେ ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ। ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଳ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମାତା, ପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି କହିବେ, ସେହିପରି ଜାବାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର କହିଥିଲେ: ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ବିନା କ'ଣ ହେବ? କିନ୍ତୁ ତାର ଆୟତନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିନଥିଲେ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ କହିନଥିଲେ। ଏହା ଏକପାଦ, ହେ ସମ୍ରାଟ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତାହା ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ମନ ହିଁ ଆୟତନ, ଆକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଆନନ୍ଦ — ଏହିପରି ଏହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତାର ଆନନ୍ଦତା କ'ଣ? ମନ ହିଁ, ହେ ସମ୍ରାଟ, ସେ କହିଲେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ରାଟ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଖକୁ ଯାଏ; ତା'ଠାରେ ତା' ପରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ। ସେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ। ମନ ହିଁ ସମ୍ରାଟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ତାକୁ ଛାଡେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତ ତା' ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ସେ ଦେବ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ଏପରି ଜାଣି ଏହାର ଉପାସନା କରେ। ବୈଦେହ ରାଜା ଜନକ କହିଲେ: ହଜାରେ ହାତୀ-ଷଣ୍ଢ ଦେବି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ ଶିକ୍ଷା ନ ଦେଇ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
ଆପଣଙ୍କୁ କେହି ଯାହା କହିଥିବେ ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ: ହୃଦୟ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମାତା, ପିତା ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି କହିବେ, ସେପରି ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ ଯେ 'ହୃଦୟ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ'। ହୃଦୟହୀନ ଲୋକର କ'ଣ ହେବ? ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆପଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ମୋତେ କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଏକପାଦ ସମ୍ରାଟ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ହୃଦୟ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। 'ସ୍ଥିତି' ରୂପେ ଏହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସେହି ସ୍ଥିତି କ'ଣ? ସମ୍ରାଟ, ହୃଦୟ ହିଁ, ଏହା ସେ କହିଲେ। ହୃଦୟ ହିଁ ସମ୍ରାଟ, ସର୍ବ ଭୂତର ଆଶ୍ରୟ। ହୃଦୟ ହିଁ ସମ୍ରାଟ, ସର୍ବ ଭୂତର ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ହୃଦୟରେ ହିଁ ସମ୍ରାଟ, ସମସ୍ତ ଭୂତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ହୃଦୟ ହିଁ ସମ୍ରାଟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ହୃଦୟ ତାହାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାହାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବ ହୋଇ ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ଏପରି ଜାଣି ଯିଏ ଏହାର ଉପାସନା କରେ। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ: ମୁଁ ହଜାରେ ହାତୀ ଓ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷଣ୍ଢ ଦେବି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ ଶିକ୍ଷା ନ ଦେଇ କିଛି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।