ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(ਸ਼ੜਾਚਾਰਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਉਦੰਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ (ਯਗ) ਕੀਤਾ। ਤਦ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੂਖਮ-ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲੇ (ਧਨ) ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, 'ਸਮਰਾਟ, ਦੋਵੇਂ (ਕਾਰਨ) ਹਨ।'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ: ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਸੁਣੀਏ। ਸ਼ੈਲਿਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਲਾ ਕਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੈਲਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਏਕਪਾਦ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ। ਵਾਕ ਹੀ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਗਿਆਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ? ਵਾਕ ਹੀ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ। ਵਾਕ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਬੰਧੂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਸੂਤਰਾਂ, ਅਨੁਵਿਆਖਿਆਨਾਂ, ਵਿਆਖਿਆਨਾਂ, ਇਸ਼ਟ, ਹੁਤ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ, ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਾਕ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਕ ਹੀ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਵਾਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਥੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦੇਵਾਂਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
ਜਨਕ ਬੋਲੇ: "ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣੀਏ।" ਉਦੰਕ ਸ਼ੌਲਬਾਇਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੌਲਬਾਇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। "ਇਹ ਏਕਪਾਦ ਸਮਰਾਟ ਹੈ।" ਯਾਜਨਵਲਕਯ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਬੋਲੇ: "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਯਾਜਨਵਲਕਯ, ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ, ਹੇ ਸਮਰਾਟ।" ਉਹ ਬੋਲੇ: "ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸਮਰਾਟ ਉਸ ਤੋਂ ਯਜ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵਧ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਉਸ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹ ਜਨਕ ਬੋਲੇ: "ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਬਲਦ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਬੋਲੇ: "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ (ਕੁਝ) ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਾਂਗੇ। ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਲਾ ਕਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਏਕਪਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ। ਅੱਖ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। "ਸੱਤ" ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਸੱਚਾਈ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ?" ਅਤੇ ਉਹ ਕਹੇ, "ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ", ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਅੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਉਸ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬਲਦ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਆਂਗਾ", ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਤਦ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਗਰਦਭੀਵਿਪੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਇਹ ਏਕਪਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਹੀ ਆਯਤਨ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਨੰਤ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਜਿਸ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਹਨ। ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਉਸ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬਲਦ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਤਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਕਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਬਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਯਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਏਕਪਾਦ ਹੈ, ਸਮਰਾਟ। ਯਾਜਨਵਲਕਯ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮਨ ਹੀ ਆਯਤਨ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਆਨੰਦ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯਾਜਨਵਲਕਯ, ਉਸ ਦੀ ਆਨੰਦਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਮਨ ਹੀ, ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮਨ ਨਾਲ ਸਮਰਾਟ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਮਰਾਟ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਉਸ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀ-ਬਲਦ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਸੀਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ'। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਏਕਪਾਦ ਸਮਰਾਟ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜਵਲਕਯ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਠਿਕਾਣਾ। 'ਸਥਿਤੀ' ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜਵਲਕਯ, ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਸਮਰਾਟ, ਹਿਰਦਾ ਹੀ, ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਮਰਾਟ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਮਰਾਟ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਰਾਟ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਮਰਾਟ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ। ਹਿਰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਬੋਲਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲਦ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜਵਲਕਯ ਬੋਲਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।