ഉപനിഷത്തുകൾ · Bṛhadāraṇyaka 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.1.1
(षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
उभयमेव संराडिति होवाच ॥ ४.१.१ ॥
(ഷഡാചാര്യ ബ്രാഹ്മണം അഥവാ ഉദങ്ക ബ്രാഹ്മണം) വിദേഹരാജാവായ ജനകൻ ഇവർക്കായി (യജ്ഞം) ചെയ്തു. അപ്പോൾ യാജ്ഞവൽക്യൻ വന്നു. അവനോട് ജനകൻ പറഞ്ഞു, 'യാജ്ഞവൽക്യാ, പശുക്കളെ ആഗ്രഹിച്ച്, സൂക്ഷ്മനൂലുകളുള്ള (ധനത്തിനായി) നീ ഏതു ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു?' അവൻ പറഞ്ഞു, 'സാമ്രാട്ട്, രണ്ടും (കാരണം) തന്നെ.'
Bṛhadāraṇyaka 4.1.2
यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
अवदतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
वागेव सम्राडिति होवाच ।
वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं वाग्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.२ ॥
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: നിന്നോട് ആരെങ്കിലും പറഞ്ഞത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ. ശൈലിനി എന്നെ വാദത്തിൽ തോൽപ്പിച്ച് വാക്കാണ് ബ്രഹ്മം എന്നു പറഞ്ഞു. മാതാവും പിതാവും ആചാര്യനുമുള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ ശൈലിനി വാക്കാണ് ബ്രഹ്മം എന്നു പറഞ്ഞു. സംസാരിക്കുന്നവന് അതുകൊണ്ട് എന്ത് ഫലം? അവൻ നിനക്ക് അതിന്റെ ആയതനവും പ്രതിഷ്ഠയും പറഞ്ഞു, എനിക്ക് പറഞ്ഞില്ല. അത് ഏകപാദം തന്നെ, സമ്രാട്. ഇനി ഞങ്ങളോട് പറയൂ, യാജ്ഞവൽക്യാ. വാക്കാണ് ആയതനം, ആകാശം പ്രതിഷ്ഠ, പ്രജ്ഞ എന്നിങ്ങനെ ഉപാസിക്കണം. പ്രജ്ഞത എന്താണ്, യാജ്ഞവൽക്യാ? വാക്കുതന്നെ, സമ്രാട്. വാക്കിനാലാണ്, സമ്രാട്, ബന്ധു അറിയപ്പെടുന്നത്. ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം, അഥർവാംഗിരസം, ഇതിഹാസം, പുരാണം, വിദ്യകൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, ശ്ലോകങ്ങൾ, സൂത്രങ്ങൾ, അനുവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, ഇഷ്ടം, ഹുതം, ഭക്ഷണം, പാനം, ഈ ലോകം, പരലോകം, സർവഭൂതങ്ങളും വാക്കിനാലാണ്, സമ്രാട്, അറിയപ്പെടുന്നത്. വാക്കുതന്നെ, സമ്രാട്, പരമബ്രഹ്മം. വാക് ഇവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സർവഭൂതങ്ങളും ഇവന്റെ നേർക്ക് ഒഴുകുന്നു; ദേവനായി അവൻ ദേവന്മാരെയും പ്രാപിക്കുന്നു, ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ. ജനകനായ വൈദേഹൻ പറഞ്ഞു: ആനയ്ക്കു തുല്യമായ ആയിരം (പശുക്കളെ) ഞാൻ തരാം. യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: പഠിപ്പിക്കാതെ സ്വീകരിക്കരുത് എന്ന് എന്റെ പിതാവ് കരുതി.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.3
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
प्राणो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
प्रियमित्येनदुपासीत ।
का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं प्राणो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.३ ॥
ജനകൻ പറഞ്ഞു: "നിനക്ക് ആരെങ്കിലും പറഞ്ഞത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ." ഉദങ്ക ശൗൽബായനൻ എന്നോട് പറഞ്ഞു: "പ്രാണനാണ് ബ്രഹ്മം." അമ്മയും അച്ഛനും ആചാര്യനുമുള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ ശൗൽബായനൻ പറഞ്ഞു: "പ്രാണനാണ് ബ്രഹ്മം." "പ്രാണനില്ലെങ്കിൽ എന്ത് സംഭവിക്കും?" എന്ന് ഞാൻ ചോദിച്ചു; അദ്ദേഹം അതിന്റെ ആയതനവും പ്രതിഷ്ഠയും പറയാമെന്ന് പറഞ്ഞു, പക്ഷേ എന്നോട് പറഞ്ഞില്ല. "ഇത് ഏകപാദ സമ്രാട്ട്." യാജ്ഞവല്ക്യാ, അത് ഞങ്ങളോട് പറയൂ. യാജ്ഞവല്ക്യൻ പറഞ്ഞു: "പ്രാണനാണ് ആയതനം, ആകാശമാണ് പ്രതിഷ്ഠ. ഇതിനെ പ്രിയമായി കരുതി ഉപാസിക്കണം." "യാജ്ഞവല്ക്യാ, പ്രിയത എന്താണ്?" "പ്രാണൻതന്നെ, ഓ സമ്രാട്ട്." അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "പ്രാണന്റെ കാമത്താൽ സമ്രാട്ട് യജിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവനെ യജിപ്പിക്കുന്നു, സ്വീകരിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവനിൽനിന്ന് ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രാണന്റെ കാമത്താൽ അവൻ പോകുന്ന ദിശയിൽ വധഭയവും ഉണ്ടാകാം." "പ്രാണൻതന്നെ പരമ ബ്രഹ്മം." പ്രാണൻ അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല; എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും അവന്റെ നേർക്ക് ഒഴുകുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ദേവനായി ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു. വൈദേഹനായ ജനകൻ പറഞ്ഞു: "ആനകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കാളയെയും ആയിരം (പശുക്കളെയും) തരാം." യാജ്ഞവല്ക്യൻ പറഞ്ഞു: "എന്റെ പിതാവ് ഉപദേശിക്കാതെ (ഒന്നും) എടുക്കരുതെന്ന് കരുതിയിരുന്നു."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.4
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
सत्यमित्येतदुपासीत ।
का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं चक्षुर्जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.४ ॥
ആരെങ്കിലും നിന്നോട് പറഞ്ഞത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ. ബർകു വാർഷ്ണൻ എന്നോട് പറഞ്ഞു: "കണ്ണാണ് ബ്രഹ്മം." അമ്മയും അച്ഛനും ആചാര്യനുമുള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ വാർഷ്ണൻ പറഞ്ഞു, കണ്ണാണ് ബ്രഹ്മം. കാണാത്തവന് അത് എന്താകും? എന്നാൽ അതിന്റെ ആയതനവും പ്രതിഷ്ഠയും അവൻ നിനക്ക് പറഞ്ഞു. എനിക്ക് പറഞ്ഞില്ല. ഇത് ഏകപാദമാണ്, സമ്രാട്ട്. അതിനാൽ യാജ്ഞവല്ക്യാ, ഞങ്ങളോട് പറയൂ. കണ്ണുതന്നെയാണ് അതിന്റെ ആയതനം, ആകാശമാണ് പ്രതിഷ്ഠ. "സത്യം" എന്ന നിലയിൽ ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം. യാജ്ഞവല്ക്യാ, സത്യത എന്താണ്? സമ്രാട്ട്, കണ്ണുതന്നെ സത്യത എന്നദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. കണ്ണുകൊണ്ട് കാണുന്നവനോട് "നീ കണ്ടോ?" എന്ന് ചോദിച്ചാൽ, "ഞാൻ കണ്ടു" എന്ന് പറഞ്ഞാൽ അതാണ് സത്യം. സമ്രാട്ട്, കണ്ണുതന്നെ പരമബ്രഹ്മം. കണ്ണ് അവനെ വിടുന്നില്ല. എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും അവന്റെ നേർക്ക് ഒഴുകുന്നു. ദേവനായി അവൻ ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ. "ആനയും കാളയുമടക്കം ആയിരം പശുക്കളെ ഞാൻ തരാം" എന്ന് വിദേഹ ജനകൻ പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ യാജ്ഞവല്ക്യൻ പറഞ്ഞു: "എന്റെ പിതാവ് ഉപദേശിക്കാതെ എടുക്കരുതെന്ന് കരുതി."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.5
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
दिश एव सम्राडिति होवाच ।
तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
अनन्ता हि दिशः ।
दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं श्रोत्रं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.५ ॥
ആരെങ്കിലും നിങ്ങളോട് എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ അത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭാരദ്വാജ ഗർദഭീവിപീതൻ എന്നോട് പറഞ്ഞു: "ശ്രോത്രമാണ് ബ്രഹ്മം." അമ്മയും അച്ഛനും ആചാര്യനും ഉള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ ഭാരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു: "ശ്രോത്രമാണ് ബ്രഹ്മം." കേൾക്കാത്തവന് എന്ത് സംഭവിക്കും? അതിന്റെ ആയതനവും പ്രതിഷ്ഠയും എന്നോട് പറഞ്ഞില്ല എന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. രാജാവേ, ഇത് ഏകപാദമാണ്. അതിനാൽ യാജ്ഞവൽക്യാ, ഞങ്ങളോട് അത് പറയൂ. ശ്രോത്രമാണ് ആയതനം, ആകാശം പ്രതിഷ്ഠ, അനന്തം എന്ന് ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം. യാജ്ഞവൽക്യാ, അനന്തത എന്താണ്? രാജാവേ, ദിക്കുകൾ തന്നെ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. അതിനാൽ രാജാവേ, ഏത് ദിക്കിലേക്ക് പോയാലും അതിന്റെ അന്തത്തിൽ എത്തുന്നില്ല; ദിക്കുകൾ അനന്തമാണ്. രാജാവേ, ദിക്കുകൾ തന്നെയാണ് ശ്രോത്രം. രാജാവേ, ശ്രോത്രമാണ് പരമബ്രഹ്മം. ശ്രോത്രം അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും അവനിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. അവൻ ദേവനായി ദേവന്മാരിൽ എത്തുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ. വൈദേഹ ജനകൻ പറഞ്ഞു: "ആനയും കാളയും ഉൾപ്പെടെ ആയിരം ഞാൻ തരാം." യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: "എന്റെ അച്ഛൻ ഉപദേശിക്കാതെ വാങ്ങരുത് എന്ന് കരുതി."
Bṛhadāraṇyaka 4.1.6
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
अमनसो हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
स आनन्दः ।
मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं मनो जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.६ ॥
നിങ്ങളോട് ആരെങ്കിലും പറഞ്ഞത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കട്ടെ. സത്യകാമ ജാബാലൻ എന്നോട് പറഞ്ഞു: മനസ്സാണ് ബ്രഹ്മം. അമ്മയും അച്ഛനും ആചാര്യനും ഉള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ ജാബാലന്റെ പുത്രൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സാണ് ബ്രഹ്മം. മനസ്സില്ലാത്തവന് എന്താകും? എന്നാൽ അതിന്റെ ആയതനവും പ്രതിഷ്ഠയും അവൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞില്ല, എന്നോടും പറഞ്ഞില്ല. ഇത് ഏകപാദമാണ്, സമ്രാട്ട്. യാജ്ഞവൽക്യാ, അത് ഞങ്ങളോട് പറയൂ. മനസ്സാണ് ആയതനം, ആകാശമാണ് പ്രതിഷ്ഠ, ആനന്ദം എന്ന് ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം. യാജ്ഞവൽക്യാ, അതിന്റെ ആനന്ദത്വം എന്ത്? മനസ്സുതന്നെ, സമ്രാട്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. മനസ്സാൽ സമ്രാട്ട് സ്ത്രീയെ സമീപിക്കുന്നു; അവളിൽ അവനു സദൃശനായ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. അതാണ് ആനന്ദം. മനസ്സാണ് സമ്രാട്ട്, പരമബ്രഹ്മം. മനസ്സ് അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല; സർവ ഭൂതങ്ങളും അവനിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. അവൻ ദേവനായി ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ. വൈദേഹ ജനകൻ പറഞ്ഞു: ആയിരം ആനയും കാളയും ഞാൻ തരാം. യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ പിതാവ് പഠിപ്പിക്കാതെ സ്വീകരിക്കരുത് എന്ന് കരുതി.
Bṛhadāraṇyaka 4.1.7
यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
हृदयं वै ब्रह्मेति ।
यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
न मेऽब्रवीदिति ।
एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
स्थितिरित्येनदुपासीत ।
का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
नैनं हृदयं जहाति ।
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
देवो भूत्वा देवानप्येति ।
य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४.१.७ ॥
നിന്നോട് ആരെങ്കിലും പറഞ്ഞതെന്തായാലും അത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പണ്ഡിതനായ ശാകല്യൻ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ഹൃദയമാണ് ബ്രഹ്മം. മാതാവും പിതാവും ആചാര്യനുമുള്ളവൻ പറയുന്നതുപോലെ ശാകല്യനും 'ഹൃദയം തന്നെ ബ്രഹ്മം' എന്നു പറഞ്ഞു. ഹൃദയമില്ലാത്തവന് എന്ത് സംഭവിക്കും? അതിന്റെ ആശ്രയവും പ്രതിഷ്ഠയും നീ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു, എനിക്ക് പറഞ്ഞില്ല. ഇത് ഏകപാദ് സമ്രാട് ആകുന്നു. യാജ്ഞവൽക്യാ, ഞങ്ങളോട് പറയൂ. ഹൃദയം തന്നെ ആശ്രയം, ആകാശമാണ് പ്രതിഷ്ഠ. 'സ്ഥിതി' എന്ന നിലയിൽ ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം. യാജ്ഞവൽക്യാ, ആ സ്ഥിതി എന്താണ്? സമ്രാട്, ഹൃദയം തന്നെ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഹൃദയം തന്നെ സമ്രാട്, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും ആശ്രയം. ഹൃദയം തന്നെ സമ്രാട്, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും പ്രതിഷ്ഠ. ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ സമ്രാട്, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു. ഹൃദയം തന്നെ സമ്രാട്, പരമ ബ്രഹ്മം. ഹൃദയം അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും അവനിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. ദേവനായി അവൻ ദേവന്മാരെയും പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ. ജനകൻ വൈദേഹൻ പറഞ്ഞു: ആയിരം ആനകളെയും ഒരു ശ്രേഷ്ഠ കാളയെയും ഞാൻ തരാം. യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ പിതാവ് ഉപദേശിക്കാതെ സ്വീകരിക്കരുതെന്ന് കരുതി.