ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 5.14

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

Bṛhadāraṇyaka 5.14.1

(गायत्रब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् )
भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.१ ॥

ભૂમિ, અંતરિક્ષ, દ્યૌ — આ આઠ અક્ષરો છે. ગાયત્રીનું એક પદ આઠ અક્ષરોનું છે. આ જ તેનું સ્વરૂપ છે. આ રીતે ગાયત્રીનું આ પદ જાણનાર આ ત્રણે લોકમાં જે કંઈ છે તે બધું જીતે છે.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.2

ऋचो यजूषि सामानीत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.२ ॥

ઋક્, યજુસ્, સામ — આ આઠ અક્ષરો છે. ગાયત્રીનું એક પદ આઠ અક્ષરોનું છે. આ જ તેનું સ્વરૂપ છે. આ ત્રયી વિદ્યા જેટલી છે તેટલું, ગાયત્રીનું આ પદ આ રીતે જાણનાર જીતે છે.

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् ।
दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येषः ।
परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति ।
एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.३ ॥

પ્રાણ, અપાન, વ્યાન — આ આઠ અક્ષરો છે. ગાયત્રીનું એક પદ આઠ અક્ષરોનું છે. આ જ તેનું સ્વરૂપ છે. આ રીતે ગાયત્રીનું આ પદ જાણનાર આ બધા પ્રાણીઓને જીતે છે. પછી આનું જ ચોથું, દૃશ્ય પદ છે; તે પરોરજા (ધૂળથી પર) છે, જે આ તપે છે. ચોથું જ તુરીય છે. 'દર્શત પદ' એટલે તે જાણે દેખાય છે. 'પરોરજા' એટલે આ બધા રજસ્ ઉપર તપે છે. આ રીતે ગાયત્રીનું આ પદ જાણનાર શ્રી અને યશથી તપે છે.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.4

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता ।
तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
चक्षुर्वै सत्यम् ।
चक्षुर्हि वै सत्यम् ।
तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातमहमदर्शमहमश्रौषमिति ।
य एवं ब्रूयादहमदर्शमिति ।
तस्मा एव श्रद्दध्याम ।
तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ।
प्राणो वै बलम् ।
तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इति ।
एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।
सा हैषा गयांस्तत्रे ।
प्राणा वै गयाः ।
तत्प्राणास्तत्रे ।
तद्यद्गयांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम ।
स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।
स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ५.१४.४ ॥

તે આ ગાયત્રી આ ચોથા, દૃશ્ય પદમાં, એટલે કે પરોરજસમાં, પ્રતિષ્ઠિત છે. તે સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આંખ જ સત્ય છે, કારણ કે આંખ ખરેખર સત્ય છે. તેથી હવે જો બે જણા વિવાદ કરતા આવે — 'મેં જોયું, મેં સાંભળ્યું' — તો જે કહે કે 'મેં જોયું', તેના પર જ અમે શ્રદ્ધા રાખીએ. તે બળમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. પ્રાણ જ બળ છે; તે પ્રાણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી લોકો કહે છે કે બળ સત્યથી પણ વધુ છે. આ રીતે આ ગાયત્રી અધ્યાત્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તે ગયોને (પ્રાણોને) રક્ષે છે; પ્રાણો જ ગય છે, તેઓ તેના વડે રક્ષાય છે. ગયોને તે રક્ષે છે તેથી તેનું નામ ગાયત્રી. તે જે સાવિત્રીનું પઠન કરે છે તે આ જ છે. જેના માટે તે પઠન કરે છે, તેના પ્રાણોની તે રક્ષા કરે છે.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.5

तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः ।
वागनुष्टुप् ।
एतद्वाचमनुब्रूम इति ।
न तथा कुर्यात् ।
गायत्रीमेव सावित्रीमानुब्रूयात् ।
यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति ॥ ५.१४.५ ॥

કેટલાક લોકો આ સાવિત્રીને અનુષ્ટુપ છંદમાં પાઠ કરે છે, 'વાણી એ અનુષ્ટુપ છે; આ વાણીનું અમે અનુવચન કરીએ છીએ' એમ કહીને. તેમ ન કરવું. સાવિત્રીનું અનુવચન ગાયત્રી તરીકે જ કરવું. આ રીતે જાણનાર ઘણું ગ્રહણ કરે તોપણ તે ગાયત્રીના એક પાદ બરાબર પણ નથી.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.6

स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
नैव केन चनाप्यम् ।
कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५.१४.६ ॥

આ પૂર્ણ ત્રણેય લોકોને જે ગ્રહણ કરે, તે આના (ગાયત્રીના) આ પ્રથમ પદને પ્રાપ્ત કરે. પછી આ ત્રયી વિદ્યા જેટલી છે તેટલી જે ગ્રહણ કરે, તે આના આ બીજા પદને પ્રાપ્ત કરે. પછી આ પ્રાણીઓ જેટલાં છે તેટલાં જે ગ્રહણ કરે, તે આના આ ત્રીજા પદને પ્રાપ્ત કરે. પછી આનું જ આ ચોથું, દૃશ્યમાન પદ — જે પરોરજસથી પર પ્રકાશે છે. આ કોઈના વડે પણ કદી પ્રાપ્ય નથી; આટલું પણ કેવી રીતે કોઈ ગ્રહણ કરી શકે?

Bṛhadāraṇyaka 5.14.7

तस्या उपस्थानम् ।
गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदि ।
अपदसि ।
न हि पद्यसे ।
नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे ।
असावदो मा प्रापदिति ।
यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समर्धीति वा ।
न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते ।
अहमदः प्रापमिति वा ॥ ५.१४.७ ॥

તેની ઉપસ્થાન (ઉપાસના) આ છે: 'હે ગાયત્રી, તું એકપદી, દ્વિપદી, ત્રિપદી, ચતુષ્પદી છે; તું અપદ છે, તું પ્રાપ્ત થતી નથી. પરોરજસથી પરે, દર્શનીય તુરીય પદને નમસ્કાર. તે દૂરનું મને પ્રાપ્ત થાઓ.' અથવા, 'જેને હું દ્વેષ કરું તેને તે કામના પ્રાપ્ત થાઓ, અથવા મારી કામના પૂર્ણ થાઓ.' આ રીતે ઉપાસના કરનારની તે કામના આટલાથી જ પૂર્ણ થતી નથી. અથવા, 'તે દૂરનું હું પ્રાપ્ત કરું.'

Bṛhadāraṇyaka 5.14.8

एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः ।
अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति ।
मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकरेति होवाच ।
तस्या अग्निरेव मुखम् ।
यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति ।
एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ५.१४.८ ॥

વૈદેહ જનકે બુડિલ આશ્વતરાશ્વિને કહ્યું: 'તું ગાયત્રીને જાણનાર છે, તો તે કહે. પછી હાથી થઈને તું કેવી રીતે વહન કરે છે?' તેણે કહ્યું: 'સમ્રાટ, તેનું મુખ અમે જાણતા નથી.' તેણે કહ્યું: 'તેનું મુખ અગ્નિ જ છે. જેમ કોઈ ઘણું બળતણ અગ્નિમાં નાખે તો તે બધું બાળી નાખે છે, તેમ આ રીતે જાણનાર ઘણું પાપ કરે તોપણ તે બધું બાળીને શુદ્ધ, પવિત્ર, જરારહિત અને અમર થાય છે.'