उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 5.14

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

Bṛhadāraṇyaka 5.14.1

(गायत्रब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् )
भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.१ ॥

भूमी, अंतरिक्ष, द्यौ — ही आठ अक्षरे आहेत. गायत्रीचे एक पद आठ अक्षरांचे आहे. हेच तिचे स्वरूप आहे. अशा प्रकारे गायत्रीचे हे पद जाणणारा या तिन्ही लोकांत जितके आहे तितके जिंकतो.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.2

ऋचो यजूषि सामानीत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.२ ॥

ऋक्, यजुस्, साम — ही आठ अक्षरे आहेत. गायत्रीचे एक पद आठ अक्षरांचे आहे. हेच तिचे स्वरूप आहे. ही त्रयी विद्या जितकी आहे तितके, गायत्रीचे हे पद असे जाणणारा जिंकतो.

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् ।
दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येषः ।
परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति ।
एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.३ ॥

प्राण, अपान, व्यान — ही आठ अक्षरे आहेत. गायत्रीचे एक पद आठ अक्षरांचे आहे. हेच तिचे स्वरूप आहे. अशा प्रकारे गायत्रीचे हे पद जाणणारा हे सर्व प्राणी जिंकतो. मग हेच तिचे चौथे, दृश्य पद; ते परोरजा (धुळीपलीकडील) आहे, जे हे तपते. चौथेच तुरीय. 'दर्शत पद' म्हणजे ते जणू दिसते. 'परोरजा' म्हणजे हे सर्व रजांच्या वर तपते. अशा प्रकारे गायत्रीचे हे पद जाणणारा श्री आणि यशाने तपतो.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.4

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता ।
तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
चक्षुर्वै सत्यम् ।
चक्षुर्हि वै सत्यम् ।
तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातमहमदर्शमहमश्रौषमिति ।
य एवं ब्रूयादहमदर्शमिति ।
तस्मा एव श्रद्दध्याम ।
तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ।
प्राणो वै बलम् ।
तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इति ।
एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।
सा हैषा गयांस्तत्रे ।
प्राणा वै गयाः ।
तत्प्राणास्तत्रे ।
तद्यद्गयांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम ।
स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।
स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ५.१४.४ ॥

ती ही गायत्री या चौथ्या, दृश्य पदात, म्हणजे परोरजात, प्रतिष्ठित आहे. ते सत्यात प्रतिष्ठित आहे. डोळाच सत्य आहे, कारण डोळाच खरे सत्य आहे. म्हणून आता जर दोघे वाद करत आले — 'मी पाहिले, मी ऐकले' — तर जो 'मी पाहिले' असे म्हणतो, त्याच्यावरच आपण श्रद्धा ठेवतो. ते बलात प्रतिष्ठित आहे. प्राणच बल आहे; ते प्राणात प्रतिष्ठित आहे. म्हणूनच लोक म्हणतात की बल सत्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. अशा प्रकारे ही गायत्री अध्यात्मात प्रतिष्ठित आहे. ती गयांचे (प्राणांचे) रक्षण करते; प्राणच गय आहेत आणि ते तिच्याकडून रक्षिले जातात. गयांचे ती रक्षण करते म्हणून तिचे नाव गायत्री. तो जी सावित्री पठण करतो ती हीच. ज्याच्यासाठी तो पठण करतो, त्याच्या प्राणांचे ती रक्षण करते.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.5

तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः ।
वागनुष्टुप् ।
एतद्वाचमनुब्रूम इति ।
न तथा कुर्यात् ।
गायत्रीमेव सावित्रीमानुब्रूयात् ।
यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति ॥ ५.१४.५ ॥

काही लोक ही सावित्री अनुष्टुप् छंदात म्हणतात, 'वाणी म्हणजे अनुष्टुप्; या वाणीचे आम्ही अनुवचन करतो' असे म्हणत. तसे करू नये. सावित्रीचे अनुवचन गायत्री म्हणूनच करावे. असे जाणणाऱ्याने पुष्कळ जरी स्वीकारले, तरी ते गायत्रीच्या एका पादाच्याही बरोबरीचे नसते.

Bṛhadāraṇyaka 5.14.6

स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
नैव केन चनाप्यम् ।
कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५.१४.६ ॥

ही पूर्ण तीन लोक जो कोणी ग्रहण करील, त्याला हे (गायत्रीचे) पहिले पद प्राप्त होईल. मग ही त्रयी विद्या जितकी आहे तितकी जो ग्रहण करील, त्याला हे दुसरे पद प्राप्त होईल. मग हे जितके प्राणी आहेत तितके जो ग्रहण करील, त्याला हे तिसरे पद प्राप्त होईल. मग याचेच हे चौथे, दृश्य पद — जे परोरजाच्या पलीकडे तेजस्वी आहे. हे कोणत्याही गोष्टीने कधीही प्राप्य नाही; इतके तरी कसे कोणी ग्रहण करू शकेल?

Bṛhadāraṇyaka 5.14.7

तस्या उपस्थानम् ।
गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदि ।
अपदसि ।
न हि पद्यसे ।
नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे ।
असावदो मा प्रापदिति ।
यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समर्धीति वा ।
न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते ।
अहमदः प्रापमिति वा ॥ ५.१४.७ ॥

तिची उपस्थिती (उपासना) अशी आहे: 'हे गायत्री, तू एकपदी, द्विपदी, त्रिपदी, चतुष्पदी आहेस; तू अपद आहेस, तू प्राप्त होत नाहीस. परोरजाच्या पलीकडील, दर्शनीय तुरीय पदाला नमस्कार. ते दूरचे मला प्राप्त होवो.' किंवा, 'ज्याचा मी द्वेष करतो त्याला ती कामना प्राप्त होवो, किंवा माझी कामना पूर्ण होवो.' असे उपासना करणाऱ्याची ती कामना केवळ यामुळे पूर्ण होत नाही. किंवा, 'ते दूरचे मी प्राप्त करो.'

Bṛhadāraṇyaka 5.14.8

एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः ।
अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति ।
मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकरेति होवाच ।
तस्या अग्निरेव मुखम् ।
यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति ।
एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ५.१४.८ ॥

वैदेह जनक बुडिल आश्वतराश्वीला म्हणाला: 'तू गायत्री जाणणारा आहेस, तर ते सांग. मग हत्ती होऊन तू कसा वाहतोस?' तो म्हणाला: 'सम्राट, तिचे मुख आम्ही जाणत नाही.' तो म्हणाला: 'तिचे मुख अग्निच आहे. जसे कोणी पुष्कळ सरपण अग्नीत टाकले तर तो सर्व जाळून टाकतो, तसेच असे जाणणारा पुष्कळ पाप केले तरी ते सर्व जाळून शुद्ध, पवित्र, अजर आणि अमर होतो.'