ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 5.14

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ

Bṛhadāraṇyaka 5.14.1

(गायत्रब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् )
भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.१ ॥

ਭੂਮੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਦਿਊ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 5.14.2

ऋचो यजूषि सामानीत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.२ ॥

ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਜਿੰਨੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇਹ ਪਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि ।
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
एतदु हैवास्या एतत् ।
स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् ।
दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येषः ।
परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति ।
एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५.१४.३ ॥

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸਦਾ ਹੀ ਚੌਥਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦ ਹੈ; ਉਹ ਪਰੋਰਜਾ (ਧੂੜ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਹੀ ਤੁਰੀਯ ਹੈ। 'ਦਰਸ਼ਤ ਪਦ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। 'ਪਰੋਰਜਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਜਸਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 5.14.4

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता ।
तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
चक्षुर्वै सत्यम् ।
चक्षुर्हि वै सत्यम् ।
तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातमहमदर्शमहमश्रौषमिति ।
य एवं ब्रूयादहमदर्शमिति ।
तस्मा एव श्रद्दध्याम ।
तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ।
प्राणो वै बलम् ।
तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इति ।
एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।
सा हैषा गयांस्तत्रे ।
प्राणा वै गयाः ।
तत्प्राणास्तत्रे ।
तद्यद्गयांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम ।
स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।
स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ५.१४.४ ॥

ਉਹ ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਇਸ ਚੌਥੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਭਾਵ ਪਰੋਰਜਸ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਦੋ ਜਣੇ ਝਗੜਦੇ ਆਉਣ — 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ' — ਤਾਂ ਜੋ ਕਹੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ', ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਬਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬਲ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਗਯਾਂ (ਪ੍ਰਾਣਾਂ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਯ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਯਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਵਿਤਰੀ ਉਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 5.14.5

तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः ।
वागनुष्टुप् ।
एतद्वाचमनुब्रूम इति ।
न तथा कुर्यात् ।
गायत्रीमेव सावित्रीमानुब्रूयात् ।
यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति ॥ ५.१४.५ ॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, 'ਵਾਣੀ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਵਚਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' ਆਖ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਨੁਵਚਨ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Bṛhadāraṇyaka 5.14.6

स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयात् ।
अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् ।
अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
नैव केन चनाप्यम् ।
कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५.१४.६ ॥

ਇਹਨਾਂ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਇਸ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਿੰਨੀ ਇਹ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਉਨੀ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਿੰਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ, ਉਨੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਤੀਜਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਚੌਥਾ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਦ ਹੈ — ਜੋ ਪਰੋਰਜਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੰਨਾ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Bṛhadāraṇyaka 5.14.7

तस्या उपस्थानम् ।
गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदि ।
अपदसि ।
न हि पद्यसे ।
नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे ।
असावदो मा प्रापदिति ।
यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समर्धीति वा ।
न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते ।
अहमदः प्रापमिति वा ॥ ५.१४.७ ॥

ਉਸ ਦੀ ਉਪਸਥਾਨ (ਉਪਾਸਨਾ) ਇਹ ਹੈ: 'ਹੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤੂੰ ਇੱਕ-ਪਦੀ, ਦੋ-ਪਦੀ, ਤਿੰਨ-ਪਦੀ, ਚਾਰ-ਪਦੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਪਦ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰੋਰਜਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਰੀਯ ਪਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਦੂਰ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।' ਜਾਂ, 'ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੈਰ ਕਰਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਇਸੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਾਂ, 'ਮੈਂ ਉਹ ਦੂਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।'

Bṛhadāraṇyaka 5.14.8

एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः ।
अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति ।
मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकरेति होवाच ।
तस्या अग्निरेव मुखम् ।
यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति ।
एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ५.१४.८ ॥

ਵੈਦੇਹ ਜਨਕ ਨੇ ਬੁਡਿਲ ਆਸ਼ਵਤਰਾਸ਼ਵਿ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸ। ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਸਮਰਾਟ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਅਗਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਬਾਲਣ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜੇ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'