উপনিষদ · Chāndogya 3.12

Chāndogya 3.12.1

गायत्री वा ईदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किं च वाग्वै गायत्री वाग्वा इदꣳ सर्वं भूतं गायति च त्रायते च ॥ ३.१२.१ ॥

এখানে যা কিছু সমস্ত সত্তা আছে, তা নিশ্চয়ই গায়ত্রী। বাক্যই গায়ত্রী, কারণ এই সমস্ত সত্তা বাক্যই; তা গান করে এবং রক্ষাও করে।

या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्याꣳहीदꣳसर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते ॥ ३.१२.२ ॥

যে সেই গায়ত্রী, সেই নিশ্চয়ই এই পৃথিবী; এই পৃথিবীতেই এই সমস্ত সত্তা প্রতিষ্ঠিত। একে কেউ অতিক্রম করে না।

या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ३.१२.३ ॥

যে সেই পৃথিবী, সেই নিশ্চয়ই এই পুরুষের মধ্যে শরীর; কারণ এই শরীরেই এই প্রাণগুলি প্রতিষ্ঠিত। এদের কেউ অতিক্রম করে না।

यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ३.१२.४ ॥

পুরুষের মধ্যে যে শরীর, তা নিশ্চয়ই সেই; পুরুষের অভ্যন্তরে যে এই হৃদয়, তাও সেই, কারণ এর মধ্যেই এই প্রাণগুলি প্রতিষ্ঠিত। এটিই তারা অতিক্রম করে না।

सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ॥ ३.१२.५ ॥

এই গায়ত্রী চার পদবিশিষ্ট ও ছয় প্রকারের; তা এই ঋকের দ্বারা উক্ত হয়েছে।

तावानस्य महिमा ततो ज्यायाꣳश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥ ३.१२.६ ॥

তাঁর মহিমা এত; পুরুষ তার চেয়েও মহান। সমস্ত ভূত তাঁর এক পাদ; তাঁর ত্রিপাদ দ্যুলোকে অমৃত।

यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः ॥ ३.१२.७ ॥

যা সেই ব্রহ্ম, তা নিশ্চয়ই এটি; পুরুষের বাইরে যে এই আকাশ, তা-ই পুরুষের বাইরের আকাশ।

अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष अकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ३.१२.८ ॥

প্রকৃতপক্ষে এই যে ভেতরের পুরুষ, সেই আকাশ; যে ভেতরের পুরুষ, সে-ই আকাশ।

अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनीꣳश्रियं लभते य एवं वेद ॥ ३.१२.९ ॥

প্রকৃতপক্ষে এই যে হৃদয়ের ভেতরের আকাশ; সেই এই পূর্ণ, যে এভাবে জানে সে অক্ষয় পূর্ণ সমৃদ্ধি লাভ করে।