ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 2.1
अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ २.१ ॥
ત્યારે ભગવાન શાકાયન્ય અત્યંત પ્રસન્ન થઈને રાજાને બોલ્યા—હે મહારાજ બૃહદ્રથ, ઇક્ષ્વાકુ વંશના ધ્વજશિરોમણિ પુત્ર, તમે કૃતકૃત્ય છો; મરુત નામે વિખ્યાત છો. આ કે તે, ખરેખર તમારો આત્મા કયો, જેનું ભગવાને વર્ણન કરવું જોઈએ? એમ તેમને કહ્યું.
Maitrāyaṇī 2.2
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥
બાહ્ય આધારથી ઉપર ઊઠીને, કંપતો અને પછી કંપ્યા વિના જે અંધકારને દૂર કરે છે તે જ આત્મા છે, એમ ભગવાને કહ્યું. અને જે આ શરીરમાંથી ઊઠીને શ્રેષ્ઠ પ્રકાશને પામીને પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રગટ થાય છે તે પણ આત્મા છે, એમ તેમણે કહ્યું. આ જ અમૃત છે, આ જ અભય છે, આ જ બ્રહ્મ છે.
Maitrāyaṇī 2.3
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ २.३ ॥
રાજન્, આ બ્રહ્મવિદ્યા—અથવા સર્વ ઉપનિષદોની વિદ્યા—અમારા ભગવાન મૈત્રેયે સમજાવી છે; હું તને કહીશ. પાપરહિત, તેજસ્વી, ઊર્ધ્વરેતા વાલખિલ્યો હતા એમ સંભળાય છે. ત્યારે તેમણે પ્રજાપતિને કહ્યું: 'ભગવન્, આ શરીર ગાડાની જેમ અચેતન છે. ઇન્દ્રિયાતીત કોની આવી મહિમા છે, જેણે તેને ચેતન જેવું સ્થાપિત કર્યું અને જે તેનો પ્રેરક છે? ભગવન્, અમને કહો.' તેમણે તેમને કહ્યું.
Maitrāyaṇī 2.4
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥
વાણીથી પરે રહેલો કહેવાય છે તે જ આ શુદ્ધ, પવિત્ર, શૂન્ય (ગુણરહિત), શાંત, પ્રાણ, અનીશ, આત્મા, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર છે—જે પોતાની મહિમામાં સ્થિત છે; તેના દ્વારા આ શરીર ચેતન જેવું સ્થાપિત છે અને એ જ તેનો પ્રેરક છે. તેમણે કહ્યું: 'ભગવન્, ઇચ્છારહિત એવા તેના દ્વારા આ કેવી રીતે—આ શરીર ચેતન જેવું સ્થાપિત છે અને એ તેનો પ્રેરક છે? કેવી રીતે?' તેમણે તેમને કહ્યું.
Maitrāyaṇī 2.5
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच ॥ २.५ ॥
તે જ આ સૂક્ષ્મ, અગ્રાહ્ય, અદૃશ્ય, 'પુરુષ' નામધારી છે; બુદ્ધિ સાથે તે અહીં જ પાછો ફરે છે. પોતાના અંશથી તે ગાઢ નિદ્રામાં રહેલાની બુદ્ધિને જગાડે છે. અને તેનો અંશ એવો આ ચેતનમાત્ર, દરેક પુરુષમાં ક્ષેત્રજ્ઞ, સંકલ્પ-અધ્યવસાય-અભિમાન લિંગવાળો, પ્રજાપતિ, સર્વદર્શી છે; તે ચેતન વડે આ શરીર ચેતન જેવું સ્થાપિત છે અને તે તેનો પ્રેરક છે. તેમણે કહ્યું: 'ભગવન્, આવા તેના અંશથી વર્તન કેવી રીતે?' તેમણે તેમને કહ્યું.
Maitrāyaṇī 2.6
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ २.६ ॥
શરૂઆતમાં પ્રજાપતિ એકલા હતા. તેઓ આનંદિત ન થયા. પોતાનું ધ્યાન કરીને તેમણે ઘણી પ્રજાઓ સર્જી. તેમનામાંથી જ આત્મામાં જાગ્રત, પ્રાણરહિત, થાંભલાની જેમ ઊભી રહેલી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેમણે જોયું, છતાં આનંદ ન થયો. 'આમને જગાડવા હું અંદર પ્રવેશું' એવું વિચાર્યું. પવનની જેમ પોતાને બનાવી તેઓ અંદર પ્રવેશ્યા; પણ એકલા પ્રવેશ્યા નહીં. પોતાને પાંચ પ્રકારે વિભાજિત કરીને તેઓ પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન કહેવાયા.
Maitrāyaṇī 2.7
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योऽयमवाञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ २.७ ॥
ઉપર બહાર નીકળે તે પ્રાણ; નીચે ઊતરે તે અપાન. સૌથી સ્થૂળ અન્નરસને અપાનમાં સ્થાપે અને સૌથી સૂક્ષ્મને દરેક અંગમાં સમાનપણે પહોંચાડે તે સમાન. પીધેલું ખાધેલું ઉપર ઓકે અને નીચે ગળે તે ઉદાન. જેનાથી આ નાડીઓ ચારે બાજુ વ્યાપ્ત છે તે વ્યાન.
Maitrāyaṇī 2.8
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ २.८ ॥
પછી ઉપાંશુ (મંદ સ્વર) અંતર્યામીને ઘેરે છે; અંતર્યામી અને ઉપાંશુ વચ્ચે ઉષ્ણતા છે, માસ જેવી ઉષ્ણતા. તે જ પુરુષ. જે પુરુષ છે તે જ વૈશ્વાનર અગ્નિ છે, જેનો અન્યત્ર પણ ઉલ્લેખ છે. આ વૈશ્વાનર અગ્નિ આ અનંત પુરુષ છે, જેનાથી આ અન્ન રંધાય છે, જે આ ખવાય છે. તેનો આ ઘોષ થાય છે, જે કાન બંધ કરીને સંભળાય છે. તે જ્યારે વિદાય લેવાનો હોય છે ત્યારે આ ઘોષ સાંભળતો નથી.
Maitrāyaṇī 2.9
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ॥ २.९ ॥
તેઓ જ પોતાને પાંચ પ્રકારે વિભાજિત કરીને ગુહામાં સ્થિત છે. મનોમય, પ્રાણ જેનું શરીર છે એવા, અનેકરૂપ, સત્યસંકલ્પ આત્મા. તેઓ જ તેના હૃદયની અંદર રહીને, અસંતુષ્ટ થઈ વિચારે છે: 'હું વિષયો મેળવી શકું.' તેથી તેઓ પોતાના આ (ઇંદ્રિય-દ્વારોને) ભેદીને, પાંચ કિરણોથી ઉદય પામીને વિષયો ભોગવે છે. આ જે જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે તે તેમનાં કિરણો; કર્મેન્દ્રિયો તેમના ઘોડા; શરીર રથ; મન સારથિ; પ્રકૃતિમય અંકુશ તેમનો છે. તેના પ્રહારથી પ્રેરાઈને આ શરીર ચક્રની જેમ ફરે છે. મૃત્યુ પામ્યા પછી આ શરીર ચેતનવાળાની જેમ સ્થિર રહેતું નથી; પ્રેરક પણ તેઓ જ છે.
Maitrāyaṇī 2.10
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ २.१० ॥
તે આ આત્મા, સફેદ અને કાળા કર્મફળોથી જાણે અભિભૂત થઈને, વશ કરાયેલા જેવો દરેક શરીરમાં વિચરે છે. અવ્યક્ત, સૂક્ષ્મ, અદૃશ્ય અને અગ્રાહ્ય હોવાથી તથા મમતારહિત હોવાથી, તે અસ્થિર અને અકર્તા હોવા છતાં કર્તા જેવો સ્થિત રહે છે.
Maitrāyaṇī 2.11
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ २.११ ॥
તે આ આત્મા શુદ્ધ, સ્થિર, અચળ, અલિપ્ત, અવ્યગ્ર અને નિઃસ્પૃહ છે; પ્રેક્ષક જેવો સ્થિત રહે છે. પોતાના આચરણના ફળનો ભોક્તા થઈને, ગુણમય વસ્ત્રથી પોતાને ઢાંકીને તે સ્થિત રહે છે; આ રીતે સ્થિત રહે છે.