उपनिषदे · Maitrāyaṇī 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 2.1
अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ २.१ ॥
मग भगवान शाकायन्य अत्यंत प्रसन्न होऊन राजाला म्हणाले—हे महाराज बृहद्रथा, इक्ष्वाकु वंशाच्या ध्वजशिखरावरील पुत्रा, तू कृतकृत्य आहेस; मरुत् नावाने तू प्रसिद्ध आहेस. हा की तो, खरोखर तुझा आत्मा कोणता, जो भगवानांनी वर्णन करावा? असे त्याला म्हणाले.
Maitrāyaṇī 2.2
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥
बाह्य आधाराने वर वर जाऊन, कंपत कंपत नंतर न कंपता जो अंधार दूर करतो तोच आत्मा आहे, असे भगवान म्हणाले. आणि जो या शरीरातून उठून श्रेष्ठ प्रकाश प्राप्त करून आपल्या स्वरूपात प्रकट होतो तोही आत्मा आहे, असे त्यांनी सांगितले. हेच अमृत, हेच अभय, हेच ब्रह्म.
Maitrāyaṇī 2.3
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ २.३ ॥
राजा, ही ब्रह्मविद्या—किंवा सर्व उपनिषदांची विद्या—आमच्या भगवान मैत्रेयांनी स्पष्ट केली आहे; मी ती तुला सांगेन. पापरहित, तेजस्वी, ऊर्ध्वरेता वालखिल्य होते असे ऐकले जाते. तेव्हा त्यांनी प्रजापतीला म्हटले: 'भगवन्, हे शरीर गाडीसारखे अचेतन आहे. इंद्रियातीत अशा कोणाची ही महिमा आहे, ज्याने याला चेतनासारखे स्थापित केले आहे आणि जो याचा प्रेरक आहे? भगवन्, आम्हाला सांगा.' तो त्यांना म्हणाला.
Maitrāyaṇī 2.4
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥
वाणीच्या पलीकडे स्थित असल्याचे ऐकले जाते तोच हा शुद्ध, पवित्र, शून्य (गुणरहित), शांत, प्राण, अनीश, आत्मा, अनंत, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अज, स्वतंत्र आहे—जो आपल्या स्वतःच्या महिमेत स्थित आहे; त्याच्याद्वारे हे शरीर चेतनेप्रमाणे स्थापित झाले आहे आणि तोच त्याचा प्रेरक आहे. ते म्हणाले: 'भगवन्, इच्छारहित अशा त्याच्याद्वारे हे कसे—हे शरीर चेतनेप्रमाणे स्थापित होते आणि तो याचा प्रेरक आहे? कसे?' तो त्यांना म्हणाला.
Maitrāyaṇī 2.5
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच ॥ २.५ ॥
तोच हा सूक्ष्म, अग्राह्य, अदृश्य, 'पुरुष' नावाचा आहे; बुद्धीसह तो इथेच परत येतो. आपल्या अंशाने तो गाढ झोपलेल्याची बुद्धी जागवतो. आणि त्याचा अंश असलेला हा चेतनमात्र, प्रत्येक पुरुषातील क्षेत्रज्ञ, संकल्प-निश्चय-अभिमान यांनी लक्षित, प्रजापती, सर्वदर्शी आहे; त्या चेतनाने हे शरीर चेतनेप्रमाणे स्थापित झाले आहे आणि तोच त्याचा प्रेरक आहे. ते म्हणाले: 'भगवन्, अशा त्याच्या अंशाने वास कसा होतो?' तो त्यांना म्हणाला.
Maitrāyaṇī 2.6
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ २.६ ॥
सुरुवातीला प्रजापती एकटेच होते. त्यांना आनंद वाटला नाही. स्वतःचे ध्यान करून त्यांनी अनेक प्रजा निर्माण केल्या. त्यांच्यापासूनच आत्म्यात जागृत, प्राणरहित, खांबासारखे उभे राहणारे प्राणी उत्पन्न झाले. त्यांनी पाहिले, तरी आनंद झाला नाही. 'यांना जागे करण्यासाठी मी आत प्रवेश करीन' असा विचार केला. वायूप्रमाणे स्वतःला करून ते आत शिरले; पण एकटे शिरले नाहीत. स्वतःला पाच प्रकारे विभागून ते प्राण, अपान, समान, उदान व व्यान म्हणवले गेले.
Maitrāyaṇī 2.7
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योऽयमवाञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ २.७ ॥
जो वर वर जातो तो प्राण; जो खाली उतरतो तो अपान. सर्वात स्थूल अन्नरस अपानात स्थापतो आणि सर्वात सूक्ष्म प्रत्येक अंगाला समानपणे पोहोचवतो तो समान. प्यायलेले व खाल्लेले वर ओकतो व खाली गिळतो तो उदान. ज्याद्वारे या नाड्या सर्वत्र व्याप्त आहेत तो व्यान.
Maitrāyaṇī 2.8
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ २.८ ॥
नंतर उपांशु (मंद स्वर) अंतर्यामीला वेढते; अंतर्यामी आणि उपांशु यांच्या मध्ये उष्णता आहे, महिन्याप्रमाणे उष्णता. तोच पुरुष. जो पुरुष आहे, तोच वैश्वानर अग्नी आहे, जो इतरत्रही सांगितला आहे. हा वैश्वानर अग्नी हा अनंत पुरुष आहे, ज्याद्वारे हे अन्न शिजते, जे हे खाल्ले जाते. त्याचा हा घोष होतो, जो कान झाकून ऐकला जातो. तो जेव्हा निघून जाणार असतो तेव्हा या घोषाला ऐकत नाही.
Maitrāyaṇī 2.9
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ॥ २.९ ॥
तोच हा स्वतःला पाच प्रकारे विभागून गुहेत स्थित आहे. मनोमय, प्राण ज्याचे शरीर आहे असा, अनेकरूपी, सत्यसंकल्प आत्मा. तोच याच्या हृदयाच्या आत राहून, असंतुष्ट होऊन विचार करतो: 'मी विषय मिळवू शकेन.' म्हणून तो आपल्या या (इंद्रिय-द्वारांना) भेदून, पाच किरणांनी उदित होऊन विषय भोगतो. ही जी ज्ञानेंद्रिये आहेत ती त्याचे किरण; कर्मेंद्रिये त्याचे घोडे; शरीर रथ; मन सारथी; प्रकृतिमय चाबूक त्याचा आहे. त्याच्या फटक्याने प्रेरित होऊन हे शरीर चाकासारखे फिरते. मृत्यूनंतर हे शरीर चेतनेसारखे टिकत नाही; प्रेरकही तोच आहे.
Maitrāyaṇī 2.10
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ २.१० ॥
तो हा आत्मा, पांढऱ्या आणि काळ्या कर्मफलांनी जणू अभिभूत होऊन, वश केल्यासारखा प्रत्येक शरीरात संचार करतो. अव्यक्त, सूक्ष्म, अदृश्य आणि अग्राह्य असल्यामुळे, ममत्वरहित असल्यामुळे, तो अस्थिर आणि अकर्ता असूनही कर्त्यासारखा स्थित असतो.
Maitrāyaṇī 2.11
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ २.११ ॥
तो हा आत्मा शुद्ध, स्थिर, अचल, निर्लेप, अव्यग्र आणि निःस्पृह आहे; साक्षीप्रमाणे स्थित असतो. आपल्या आचरणाच्या फलाचा भोक्ता होऊन, गुणमय वस्त्राने स्वतःला झाकून तो स्थित असतो; अशा रीतीने स्थित असतो.