ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Maitrāyaṇī 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 2.1
अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ २.१ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨਯ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧੁਜਾ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੈਂ; ਮਰੁਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਇਹ ਜਾਂ ਉਹ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Maitrāyaṇī 2.2
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥
ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਏਦਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਏਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਇਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਭਯ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 2.3
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ २.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿੱਦਿਆ—ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ—ਸਾਡੇ ਭਗਵਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਸਮਝਾਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਤੇਜਸਵੀ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਵਾਲਖਿਲਯ ਸਨ ਏਦਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਗੱਡੇ ਵਾਂਗ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸ ਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ? ਭਗਵਾਨ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Maitrāyaṇī 2.4
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥
ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ, ਉਹੀ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ (ਗੁਣਰਹਿਤ), ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਨੀਸ਼, ਆਤਮਾ, ਅਨੰਤ, ਅਕਸ਼ਯ, ਸਥਿਰ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਜ, ਸਵਤੰਤਰ ਹੈ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: 'ਭਗਵਾਨ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਐਸੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਿਵੇਂ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ?' ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Maitrāyaṇī 2.5
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच ॥ २.५ ॥
ਉਹੀ ਇਹ ਸੂਖਮ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ, 'ਪੁਰੁਸ਼' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਸਹਿਤ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਚੇਤਨ-ਮਾਤਰ, ਹਰ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਗ੍ਯ, ਸੰਕਲਪ-ਅਧਿਵਸਾਯ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਹੈ; ਉਸ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: 'ਭਗਵਾਨ, ਐਸੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਕਿਵੇਂ?' ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Maitrāyaṇī 2.6
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ २.६ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ, ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂ।' ਫਿਰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੜੇ; ਪਰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਵੜੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਕਹਾਏ।
Maitrāyaṇī 2.7
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योऽयमवाञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ २.७ ॥
ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਟੇ ਅੰਨਰਸ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਨੂੰ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਪੀਤਾ ਤੇ ਖਾਧਾ ਉੱਪਰ ਉਗਲਦਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਦਾਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾੜੀਆਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਵਿਆਨ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 2.8
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ २.८ ॥
ਫਿਰ ਉਪਾਂਸ਼ੂ (ਮੱਧਮ ਸੁਰ) ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਉਪਾਂਸ਼ੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਵਾਂਗ ਗਰਮੀ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ ਉਹੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਇਹ ਅਨੰਤ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਨ ਪੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਘੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।
Maitrāyaṇī 2.9
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ॥ २.९ ॥
ਇਹ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡ ਕੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੋਮਯ, ਪ੍ਰਾਣ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ। ਇਹ ਹੀ ਇਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।' ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਇੰਦਰੀ-ਦੁਆਰਾਂ) ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ; ਕਰਮ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਰਥ; ਮਨ ਸਾਰਥੀ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕੋੜਾ ਇਸ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ; ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 2.10
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ २.१० ॥
ਉਹ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਅਕਤ, ਸੂਖਮ, ਅਦਿੱਖ ਤੇ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 2.11
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ २.११ ॥
ਉਹ ਇਹ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਥਿਰ, ਅਚਲ, ਨਿਰਲੇਪ, ਅਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਨਿਰਸਪ੍ਰਹ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਕ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਮਈ ਵਸਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।