ଉପନିଷଦ · Maitrāyaṇī 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 2.1
अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ २.१ ॥
ତା'ପରେ ଭଗବାନ ଶାକାୟନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ ବୃହଦ୍ରଥ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଧ୍ୱଜଶିରୋମଣି ପୁତ୍ର, ତୁମେ କୃତକୃତ୍ୟ; ମରୁତ୍ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ। ଏହା ବା ସେହି, ପ୍ରକୃତରେ ତୁମର ଆତ୍ମା କେଉଁଟି, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ଉଚିତ? ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Maitrāyaṇī 2.2
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥
ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି, କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପରେ ଅକମ୍ପିତ ହୋଇ ଯେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେ ହିଁ ଆତ୍ମା—ଭଗବାନ ଏପରି କହିଲେ। ଏବଂ ଯେ ଏହି ଶରୀରରୁ ଉଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟେ ବୋଲି ସେ କହିଲେ। ଏହା ହିଁ ଅମୃତ, ଏହା ହିଁ ଅଭୟ, ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।
Maitrāyaṇī 2.3
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ २.३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା—କିମ୍ବା ସର୍ବ ଉପନିଷଦର ବିଦ୍ୟା—ଆମର ଭଗବାନ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ପାପରହିତ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ତା'ପରେ ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଶରୀର ଗାଡ଼ି ପରି ଅଚେତନ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ କାହାର ଏପରି ମହିମା, ଯିଏ ଏହାକୁ ଚେତନ ପରି ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରେରକ? ଭଗବନ୍, ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।' ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Maitrāyaṇī 2.4
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥
ବାଗ୍ଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିବା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ସେ ହିଁ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ (ଗୁଣରହିତ), ଶାନ୍ତ, ପ୍ରାଣ, ଅନୀଶ, ଆତ୍ମା, ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ସ୍ଥିର, ଶାଶ୍ୱତ, ଅଜ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର—ଯିଏ ନିଜ ମହିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ଚେତନ ପରି ସ୍ଥାପିତ ଏବଂ ସେ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରେରକ। ସେମାନେ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଇଚ୍ଛାରହିତ ଏପରି ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା କିପରି—ଏହି ଶରୀର ଚେତନ ପରି ସ୍ଥାପିତ ଏବଂ ସେ ଏହାର ପ୍ରେରକ? କିପରି?' ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Maitrāyaṇī 2.5
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच ॥ २.५ ॥
ସେ ହିଁ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, 'ପୁରୁଷ' ନାମଧାରୀ; ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସେ ଏଠାରେ ହିଁ ଫେରି ଆସେ। ନିଜ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରିତର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ। ଆଉ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଯେ ଏହି ଚେତନମାତ୍ର, ପ୍ରତି ପୁରୁଷରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଙ୍କଳ୍ପ-ଅଧ୍ୟବସାୟ-ଅଭିମାନ ଚିହ୍ନ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱଦର୍ଶୀ; ସେହି ଚେତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ଚେତନ ପରି ସ୍ଥାପିତ ଏବଂ ସେ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରେରକ। ସେମାନେ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଏପରି ଜଣଙ୍କ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତନ କିପରି?' ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Maitrāyaṇī 2.6
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ २.६ ॥
ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକାକୀ ଥିଲେ। ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଅନେକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଆତ୍ମାରେ ଜାଗ୍ରତ, ପ୍ରାଣହୀନ, ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ତଥାପି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ। 'ଏମାନଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି' ବୋଲି ଭାବିଲେ। ପବନ ପରି ନିଜକୁ କରି ସେ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଏକାକୀ ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ। ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସେ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ ନାମରେ ଅଭିହିତ ହେଲେ।
Maitrāyaṇī 2.7
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योऽयमवाञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ २.७ ॥
ଯାହା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ତାହା ପ୍ରାଣ। ଯାହା ତଳକୁ ଯାଏ ତାହା ଅପାନ। ଯାହା ସ୍ଥୂଳତମ ଅନ୍ନରସକୁ ଅପାନରେ ସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗକୁ ସମାନଭାବେ ନେଇଯାଏ ତାହା ସମାନ। ପିଇଥିବା ଓ ଖାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ଉପରକୁ ବାନ୍ତି କରି ତଳକୁ ଗିଳେ ତାହା ଉଦାନ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ସବୁଆଡ଼େ ବ୍ୟାପ୍ତ ତାହା ବ୍ୟାନ।
Maitrāyaṇī 2.8
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ २.८ ॥
ତା'ପରେ ଉପାଂଶୁ (ମୃଦୁ ସ୍ୱର) ଅନ୍ତର୍ଯାମୀକୁ ଘେରେ; ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଓ ଉପାଂଶୁର ମଧ୍ୟରେ ଉଷ୍ଣତା ଅଛି, ମାସ ପରି ଉଷ୍ଣତା। ସେଇ ପୁରୁଷ। ଯିଏ ପୁରୁଷ ସେ ହିଁ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଅନ୍ୟତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ଏହି ଅନନ୍ତ ପୁରୁଷ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ନ ପକାଯାଏ, ଯାହା ଏହା ଖାଇଯାଏ। ତାହାର ଏହି ଘୋଷ ହୁଏ, ଯାହା କାନ ବନ୍ଦ କରି ଶୁଣାଯାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଘୋଷ ଶୁଣେ ନାହିଁ।
Maitrāyaṇī 2.9
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ॥ २.९ ॥
ସେ ହିଁ ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଗୁହାରେ ସ୍ଥାପିତ। ମନୋମୟ, ପ୍ରାଣ ଯାହାର ଶରୀର, ଅନେକ ରୂପଧାରୀ, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ଆତ୍ମା। ସେ ହିଁ ଏହାର ହୃଦୟ ଭିତରେ ରହି, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭାବେ: 'ମୁଁ ବିଷୟ ପାଇପାରିବି।' ତେଣୁ ସେ ନିଜର ଏହି (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ) ଭେଦ କରି, ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ସହିତ ଉଦିତ ହୋଇ ବିଷୟ ଭୋଗ କରେ। ଏହି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ସେ ହିଁ ଏହାର ରଶ୍ମି; କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହାର ଘୋଡ଼ା; ଶରୀର ରଥ; ମନ ସାରଥି; ପ୍ରକୃତିମୟ ଚାବୁକ ଏହାର। ତାହାର ଆଘାତରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଏହି ଶରୀର ଚକ୍ର ପରି ଘୂରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଶରୀର ଚେତନ ପରି ରହେ ନାହିଁ; ପ୍ରେରକ ମଧ୍ୟ ସେ ହିଁ।
Maitrāyaṇī 2.10
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ २.१० ॥
ସେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଧଳା ଓ କଳା କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯେମିତି ଅଭିଭୂତ ଓ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶରୀରରେ ବିଚରଣ କରେ। ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହେତୁ ଏବଂ ମମତାହୀନ ହେତୁ, ସେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ପରି ସ୍ଥିତ ରହେ।
Maitrāyaṇī 2.11
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ २.११ ॥
ସେ ଏହି ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ଥିର, ଅଚଳ, ଅଲିପ୍ତ, ଅବ୍ୟଗ୍ର ଓ ନିଃସ୍ପୃହ; ସାକ୍ଷୀ ପରି ସ୍ଥିତ ରହେ। ନିଜ ଆଚରଣର ଫଳଭୋକ୍ତା ହୋଇ, ଗୁଣମୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ନିଜକୁ ଆବୃତ କରି ସେ ସ୍ଥିତ ରହେ; ଏହିପରି ସ୍ଥିତ ରହେ।