Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Maitrāyaṇī 2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Maitrāyaṇī 2.1

अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ २.१ ॥

तब भगवान शाकायन्य अत्यन्त प्रसन्न होकर राजा से बोले—हे महाराज बृहद्रथ, इक्ष्वाकु वंश की ध्वजा के शीर्ष पर स्थित पुत्र, तुम कृतकृत्य हो; तुम मरुत् नाम से प्रसिद्ध हो। यह या वह, निश्चय ही, तुम्हारा आत्मा कौन-सा है, जिसका वर्णन भगवान को करना चाहिए? इस प्रकार उसने उससे कहा।

Maitrāyaṇī 2.2

य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २.२ ॥

जो यह बाहरी आश्रय से ऊपर उठकर काँपता हुआ, फिर न काँपता हुआ, अंधकार को दूर करता है, वही 'आत्मा' है, ऐसा भगवान ने कहा। और जो यह उत्तम प्रकाश को प्राप्त कर इस शरीर से उठकर अपने ही रूप में प्रकट होता है, वह 'आत्मा' है, ऐसा उन्होंने कहा। यही अमृत है, यही अभय है, यही ब्रह्म है।

Maitrāyaṇī 2.3

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ २.३ ॥

अब, हे राजन्, यह ब्रह्मविद्या—अथवा सभी उपनिषदों की विद्या—हमारे भगवान मैत्रेय द्वारा समझाई गई है, मैं तुम्हें बताऊँगा। फिर पापरहित, तेजस्वी, ऊर्ध्वरेता वालखिल्य ऋषियों के विषय में ऐसा सुना जाता है। तब इन्होंने प्रजापति से कहा: 'भगवन्, यह शरीर गाड़ी की तरह अचेतन है। किसकी ऐसी महिमा है, उस अतीन्द्रिय सत्ता की, जिसने इसे चेतन की भाँति प्रतिष्ठित किया और जो इसका प्रेरक है? भगवन्, यह हमें बताइए।' तब उन्होंने उनसे कहा।

Maitrāyaṇī 2.4

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच ॥ २.४ ॥

जो वाणी से परे स्थित सुना जाता है, वही यह शुद्ध, पावन, शून्य (गुणरहित), शान्त, प्राण, अनीश, आत्मा, अनन्त, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा, स्वतंत्र है, जो अपनी ही महिमा में स्थित है; इसी के द्वारा यह शरीर चेतन की भाँति स्थापित है और यही इसका प्रेरक है। तब उन्होंने कहा: 'भगवन्, ऐसी इच्छारहित सत्ता के द्वारा यह कैसे होता है—कि यह शरीर चेतन की भाँति स्थापित है और यही इसका प्रेरक है? कैसे?' तब उन्होंने उनसे कहा।

Maitrāyaṇī 2.5

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच ॥ २.५ ॥

वह यह सूक्ष्म, अग्राह्य, अदृश्य, 'पुरुष' नाम का है; वह बुद्धि के साथ यहीं लौट आता है। अपने अंश से वह सोए हुए की बुद्धि को जगाता है। और जो इसका अंश है, यह चेतनमात्र, प्रत्येक पुरुष में क्षेत्रज्ञ, संकल्प, निश्चय और अभिमान से लक्षित, प्रजापति, सर्वदर्शी है; उस चेतन के द्वारा यह शरीर चेतन की भाँति स्थापित है और वही इसका प्रेरक है। तब उन्होंने कहा: 'भगवन्, ऐसे के अंश से वास कैसे होता है?' तब उन्होंने उनसे कहा।

Maitrāyaṇī 2.6

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति ॥ २.६ ॥

प्रजापति वास्तव में आरंभ में अकेले थे। वे रमे नहीं। उन्होंने अपने आत्मा का चिंतन करते हुए बहुत सी प्रजा को उत्पन्न किया। उनसे ही आत्मा में जागृत, प्राणरहित, स्तंभ की तरह खड़ी प्रजा उत्पन्न हुई। उन्होंने देखा, फिर भी वे रमे नहीं। उन्होंने सोचा, 'इन्हें जगाने के लिए मैं भीतर प्रवेश करूँ।' तब वायु के समान अपने आपको बनाकर वे भीतर प्रविष्ट हुए, पर वे एक अकेले प्रविष्ट नहीं हुए। फिर अपने आपको पाँच प्रकार से विभक्त करके वे प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान कहलाए।

Maitrāyaṇī 2.7

अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योऽयमवाञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ २.७ ॥

जो यह ऊपर की ओर निकलता है, वही निश्चय ही प्राण है। जो यह नीचे की ओर जाता है, वही अपान है। जो यह सबसे स्थूल अन्नरस को अपान में स्थापित करता है और सबसे सूक्ष्म को प्रत्येक अंग में समान रूप से पहुँचाता है, वही समान है। जो यह पिए और खाए हुए को ऊपर उगलता और नीचे निगलता है, वही उदान है। जिससे ये नाड़ियाँ सब ओर व्याप्त हैं, वही निश्चय ही व्यान है।

Maitrāyaṇī 2.8

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ २.८ ॥

फिर उपांशु (मंद स्वर) अंतर्यामी को घेरता है, और अंतर्यामी तथा उपांशु के बीच उष्णता है, मास के समान उष्णता। वह पुरुष ही है। जो पुरुष है, वही वैश्वानर अग्नि है, जिसे अन्यत्र भी कहा गया है। यह वैश्वानर अग्नि यह अनंत पुरुष है, जिससे यह अन्न पकता है, और जो यह खाया जाता है। उसका यह घोष होता है, जिसे व्यक्ति कानों को बंद करके सुनता है। जब वह निकलने वाला होता है, तब इस घोष को नहीं सुनता।

Maitrāyaṇī 2.9

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ॥ २.९ ॥

वही यह पाँच प्रकार से अपने आपको विभक्त करके गुहा में स्थित है। मन से निर्मित, प्राण जिसका शरीर है, अनेक रूपों वाला, सत्य-संकल्प वाला आत्मा। वही यह उसके हृदय के भीतर स्थित होकर, असंतुष्ट होकर सोचता है, 'मैं विषयों को प्राप्त कर सकूँ।' इसलिए वह इन अपने (इंद्रियों के) द्वारों को भेदकर, पाँच किरणों से उदित होकर विषयों को भोगता है। ये जो ज्ञानेंद्रियाँ हैं, वे उसकी किरणें हैं; कर्मेंद्रियाँ उसके घोड़े हैं; शरीर रथ है; मन सारथी है; प्रकृति से बना वह उसका अंकुश है। उसके प्रहार से प्रेरित होकर यह शरीर चक्र की तरह घूमता है। मृत होने पर यह शरीर चेतन की तरह स्थापित नहीं रहता; प्रेरक तो यही उसका है।

Maitrāyaṇī 2.10

स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ २.१० ॥

वह यह आत्मा, मानो वश में लाया गया, सफ़ेद और काले कर्मफलों से अभिभूत-सा, हर शरीर में विचरता है। अव्यक्त, सूक्ष्म, अदृश्य और अग्राह्य होने से तथा ममता-रहित होने से वह अस्थिर होते हुए भी अकर्ता होकर भी मानो कर्ता के रूप में स्थित रहता है।

Maitrāyaṇī 2.11

स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ २.११ ॥

वह यह आत्मा शुद्ध, स्थिर, अचल, निर्लेप, शांत और इच्छा-रहित है; दर्शक की तरह स्थित रहता है। अपने आचरण के फल का भोक्ता होकर, गुणमय वस्त्र से अपने को ढककर वह स्थित रहता है, इस प्रकार स्थित रहता है।