ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 5.1
चतुर्थः प्रपाठकः ॥
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते । गतिरित्येवं ह्याह यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ५.१ ॥
ચોથો પ્રપાઠક. આ આત્મા પોતાને બે પ્રકારે ધારણ કરે છે: આ પ્રાણ છે, તે આદિત્ય છે. આ બંને પાંચ નામોથી અંદર અને બહાર હતા; દિવસ અને રાત તેમનો ફેરફાર છે. તે આદિત્ય બહિરાત્મા, પ્રાણ અંતરાત્મા; બહિરાત્મા અંતરાત્માની ગતિથી અનુમાનિત થાય છે. 'ગતિ' એમ કહેવાયું છે. જે કોઈ વિદ્વાન, પાપરહિત, અધ્યક્ષ, શુદ્ધ મનવાળો, તેમાં નિષ્ઠ, અંદરની તરફ વળેલી દૃષ્ટિવાળો — તે અંતરાત્મા; ગતિથી બહિરાત્મા અનુમાનિત થાય છે. 'ગતિ' એમ કહેવાયું છે. હવે સૂર્યની અંદરનો આ સુવર્ણમય પુરુષ, જે મને સુવર્ણ સમાન જુએ છે, તે જ હૃદયકમળમાં આશ્રિત થઈને અન્ન ખાય છે.
Maitrāyaṇī 5.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ५.२ ॥
હવે જે હૃદયકમળમાં આશ્રિત થઈને અન્ન ખાય છે, તે આ સૌર કાલ નામનો અગ્નિ, જે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, અદૃશ્ય, સર્વ ભૂતોનું અન્ન ખાય છે. તે કમળ કોણ? આને કોણ જાણે છે, અથવા તે કમળ શું છે? આ જે આકાશ છે — તેની ચાર દિશાઓ અને ચાર ઉપદિશાઓ આધાર છે. આ અગ્નિ નજીક છે; પેલે પાર આ બે, પ્રાણ અને આદિત્ય. આ બંનેની 'ૐ' અક્ષર વડે, વ્યાહૃતિઓ વડે અને સાવિત્રી વડે ઉપાસના કરવી.
Maitrāyaṇī 5.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति ॥ ५.३ ॥
બ્રહ્મનાં ખરેખર બે રૂપ છે: મૂર્ત અને અમૂર્ત. જે મૂર્ત છે તે અસત્ય છે; જે અમૂર્ત છે તે સત્ય છે. તે જ બ્રહ્મ; જે બ્રહ્મ છે તે જ જ્યોતિ; જે જ્યોતિ છે તે જ આદિત્ય. આ જ ૐ નામનો આત્મા છે. તેણે પોતાને ત્રણ પ્રકારે પ્રગટ કર્યો. ૐમાં ત્રણ માત્રા છે; આમના વડે જ આ બધું વણાયેલું અને પરોવાયેલું છે. આ રીતે આદિત્ય જ ૐ છે એમ કહેવાયું છે. આ રીતે ૐનું ધ્યાન કરતાં આત્મા સાથે યોગ સાધવો.
Maitrāyaṇī 5.4
अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ५.४ ॥
બીજે પણ એમ કહેવાયું છે: જે ઉદ્ગીથ છે તે જ પ્રણવ છે, અને જે પ્રણવ છે તે જ ઉદ્ગીથ છે. તે આદિત્ય જ ઉદ્ગીથ છે, તે જ પ્રણવ છે. એમ કહેવાયું છે કે પ્રણવ નામનો ઉદ્ગીથ પ્રેરક છે; તે નામ-રૂપથી પર, નિદ્રારહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત છે. તે હૃદયગુફામાં સ્થિત છે, પાંચ પ્રકારે જાણવા યોગ્ય છે. એમ પણ કહેવાયું છે: તેનું મૂળ ઉપર છે, શાખાઓ બ્રહ્મા સુધી ફેલાયેલી છે; આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, ભૂમિ વગેરેથી એક વડે ગ્રહણ થયેલ છે. આ જ બ્રહ્મ છે. તેનું આ રહસ્ય તારા માટે: જે આ આદિત્ય છે તે જ ૐ છે, આ અક્ષર છે. તેથી 'ૐ' વડે તેની નિરંતર ઉપાસના કરવી. એક જ તેનો રસ બોધ કરાવે છે. એમ પણ કહેવાયું છે: આ અક્ષર જ પુણ્ય છે. આ અક્ષરને જાણીને જે જે ઇચ્છે તેને તે પ્રાપ્ત થાય છે.
Maitrāyaṇī 5.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिण्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ बुद्धिर्मनोऽहण्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५.५ ॥
બીજે પણ એમ કહેવાયું છે: આ ૐ નામના તત્ત્વનું શરીર છે; તે ગર્જે છે. તે સ્ત્રી, પુરુષ, નપુંસક લિંગવાળું છે. આ અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય તરીકે તેજસ્વી છે. આ રુદ્ર, વિષ્ણુ, અધિપતિ એમ થાય છે. આ ગાર્હપત્ય, દક્ષિણાગ્નિ, આહવનીય એવા મુખવાળું છે. આ ઋક્, યજુ, સામ જાણે છે. આ ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ એવા લોકવાળું છે. આ ભૂત, ભવ્ય, ભવિષ્ય એવા કાળવાળું છે. આ પ્રાણ, અગ્નિ, સૂર્ય એવા પ્રતાપવાળું છે. આ અન્ન, જળ, ચંદ્ર એવા પોષણવાળું છે. આ બુદ્ધિ, મન, અહંકાર એવી ચેતનાવાળું છે. આ પ્રાણ, અપાન, વ્યાન એવા પ્રાણવાળું છે. કેટલાક 'હું ત્યાગું છું' કહીને આમને પ્રસ્તોતાને અર્પે છે. એમ પણ કહેવાયું છે: હે સત્યકામ, આ નિશ્ચયથી પર અને અપર છે; જે ૐ છે, આ જ અક્ષર છે.
Maitrāyaṇī 5.6
अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति तस्मादेषोपासीतेति ॥ ५.६ ॥
શરૂઆતમાં આ જગત ખુલ્લું હતું. સત્ય પ્રજાપતિએ તપ કરીને 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' ઉચ્ચાર્યું. આ પ્રજાપતિનું સૌથી સ્થૂળ શરીર છે; લોકોથી યુક્ત. 'સ્વઃ' તેમનું મસ્તક, 'ભુવઃ' નાભિ, 'ભૂઃ' પગ. આદિત્ય તેમની આંખ છે; તે મહાપુરુષની માત્રાઓ પર આધારિત છે, કારણ કે આંખ દ્વારા જ આ માત્રાઓ સંચરે છે. સત્ય એ છે કે આંખ આંખમાં સ્થિત છે, કારણ કે પુરુષ બધા વિષયોમાં આંખ દ્વારા બોલે છે. તેથી 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એ રૂપે ઉપાસના કરવી. અન્ન જ પ્રજાપતિ છે; વિશ્વાત્મા અને વિશ્વચક્ષુ રૂપે ઉપાસિત થાય છે. એ જ પ્રમાણે તે કહે છે: આ પ્રજાપતિ જ વિશ્વને ધારણ કરનાર શરીર છે; તેમાં આ સર્વ અંતર્હિત છે, અને આ સર્વમાં અંતર્હિત છે. તેથી આની ઉપાસના કરવી.
Maitrāyaṇī 5.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमाँल्लोकानिति रञ्जयतीमानि भूतानि गच्च्हत इति गच्च्हत्यस्मिन्नागच्च्हत्यस्मा इमाः प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः सव्नात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं तदण्ग वाच्यम् ॥ ५.७ ॥
'તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્' — આ આદિત્ય જ સવિતા છે. આત્મકામ માટે આ શ્રેષ્ઠ વરણ છે એમ બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. 'ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ' — સવિતામાં તે ભર્ગ સ્થિત છે. 'યો નઃ પ્રચોદયાત્' — બુદ્ધિઓ એ ધિયઃ છે; તે અમને પ્રેરણા આપો. આ આદિત્યમાં અને આંખની કીકીમાં સ્થિત, પ્રકાશથી ઓળખાતો ભર્ગ જ તેની ગતિ છે. તે બાળે છે, લોકોને પ્રકાશિત કરે છે, ભૂતોને રંજિત કરે છે; બધું તેમાં જાય છે, તેમાંથી આવે છે. ધારણ કરવાથી ભર્ગ, શત્રુઓને પ્રેરિત કરવાથી સૂર્ય, પ્રેરણાથી સવિતા, દાનથી આદિત્ય, પવનથી પાવમાન, ગમનથી આદિત્ય. આ રીતે આત્મા ચેતા, મન્તા, ગન્તા, સ્રષ્ટા, નંદયિતા, કર્તા, વક્તા, રસયિતા, ઘ્રાતા, સ્પર્શયિતા કહેવાયો છે; વિભુ શરીરમાં સ્થિત છે. વિજ્ઞાન દ્વૈત હોય ત્યારે સાંભળે, જુએ, સૂંઘે, ચાખે, સ્પર્શે; અદ્વૈત થઈ કાર્યકારણથી મુક્ત, અનુપમ, અવર્ણનીય બને ત્યારે, મિત્ર, તેને શું કહેવું?
Maitrāyaṇī 5.8
एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ५.८ ॥
આ આત્મા જ ઈશાન, શંભુ, ભવ, રુદ્ર, પ્રજાપતિ, વિશ્વસૃટ્, હિરણ્યગર્ભ, સત્ય, પ્રાણ, હંસ, શાંત, વિષ્ણુ, નારાયણ, અર્ક, સવિતા, ધાતા, સમ્રાટ, ઇન્દ્ર અને ઇન્દુ છે. અગ્નિથી ઢંકાયેલો, સહસ્રાક્ષ, હિરણ્મય આનંદથી જે તપે છે, તે જ જાણવા યોગ્ય અને શોધવા યોગ્ય છે. સર્વ ભૂતોને અભય આપીને, અરણ્યમાં જઈને, ઇન્દ્રિય-વિષયોને બહાર કરીને, પોતાના શરીરમાંથી તેને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી વિશ્વરૂપ, હરિ, જાતવેદ, પરાયણ, એક જ્યોતિને તપતી જુએ છે. હજાર કિરણોવાળો, સો પ્રકારે વિદ્યમાન આ સૂર્ય પ્રજાઓનો પ્રાણ થઈને ઉદય પામે છે.