ଉପନିଷଦ · Maitrāyaṇī 5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 5.1
चतुर्थः प्रपाठकः ॥
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते । गतिरित्येवं ह्याह यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ५.१ ॥
ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରପାଠକ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଧାରଣ କରେ: ଏହା ପ୍ରାଣ, ତାହା ଆଦିତ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟି ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଥିଲେ; ଦିନ ଓ ରାତି ସେମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ବହିରାତ୍ମା, ପ୍ରାଣ ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ବହିରାତ୍ମା ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଗତିରେ ଅନୁମିତ ହୁଏ। 'ଗତି' ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। ଯେ କେହି ବିଦ୍ବାନ, ପାପରହିତ, ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଶୁଦ୍ଧମନା, ତାହାରି ନିଷ୍ଠ, ଭିତର ଦିଗକୁ ଫେରିଥିବା ଚକ୍ଷୁବିଶିଷ୍ଟ — ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ଗତିରେ ବହିରାତ୍ମା ଅନୁମିତ ହୁଏ। 'ଗତି' ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖେ, ସେ ହିଁ ହୃଦୟକମଳରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ।
Maitrāyaṇī 5.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ५.२ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଯିଏ ହୃଦୟକମଳ ଭିତରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ସେହି ଏହି ସୌର କାଳ ନାମକ ଅଗ୍ନି, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ। ସେହି କମଳ କିଏ? ଏହାକୁ କିଏ ଜାଣେ, କିମ୍ବା ସେହି କମଳ କଣ? ଏହି ଯେ ଆକାଶ — ଏହାର ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ଆଧାର। ଏହି ଅଗ୍ନି ନିକଟରେ ଅଛି; ଅପର ପାଖରେ ଏହି ଦୁଇ, ପ୍ରାଣ ଓ ଆଦିତ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଙ୍କୁ 'ଓମ୍' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟାହୃତି ଦ୍ୱାରା ଓ ସାବିତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 5.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति ॥ ५.३ ॥
ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରକୃତରେ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ମୂର୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ। ଯାହା ମୂର୍ତ ତାହା ଅସତ୍ୟ; ଯାହା ଅମୂର୍ତ ତାହା ସତ୍ୟ। ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ତାହା ହିଁ ଜ୍ୟୋତି; ଯାହା ଜ୍ୟୋତି ତାହା ହିଁ ଆଦିତ୍ୟ। ଏହା ହିଁ ଓଁ ନାମକ ଆତ୍ମା। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଓଁରେ ତିନୋଟି ମାତ୍ରା ଅଛି; ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବୁଣା ଓ ଗୁନ୍ଥା ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଓଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଓଁର ଧ୍ୟାନ କରି ଆତ୍ମା ସହ ଯୋଗ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 5.4
अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ५.४ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯାହା ଉଦ୍ଗୀଥ ତାହା ହିଁ ପ୍ରଣବ, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରଣବ ତାହା ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ। ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ, ସେ ହିଁ ପ୍ରଣବ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରଣବ ନାମକ ଉଦ୍ଗୀଥ ପ୍ରେରକ; ସେ ନାମ-ରୂପର ଅତୀତ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ଜରାହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ। ସେ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ସ୍ଥିତ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଜ୍ଞାତବ୍ୟ। ଏପରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହାର ମୂଳ ଉପରେ, ଶାଖା ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଭୂମି ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ। ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହାର ଏହି ରହସ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ: ଯେ ଏହି ଆଦିତ୍ୟ, ସେ ହିଁ ଓଁ, ଏହା ଅକ୍ଷର। ତେଣୁ 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଏହାର ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ହିଁ ଏହାର ରସ ବୋଧ କରାଏ। ଏପରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ହିଁ ପୁଣ୍ୟ। ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି ଯିଏ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ତାହାକୁ ମିଳେ।
Maitrāyaṇī 5.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिण्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ बुद्धिर्मनोऽहण्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५.५ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହା ଓଁ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର; ତାହା ଗର୍ଜନ କରେ। ତାହା ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆଦିତ୍ୟ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହା ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଧିପତି ହୁଏ। ଏହା ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ଜାଣେ। ଏହା ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ଵଃ ଲୋକବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ କାଳବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତାପବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ପୋଷଣବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର ଚେତନାବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣବିଶିଷ୍ଟ। କେହି କେହି 'ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି' କହି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ପର ଓ ଅପର; ଯାହା ଓଁ, ଏହା ହିଁ ସେହି ଅକ୍ଷର।
Maitrāyaṇī 5.6
अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति तस्मादेषोपासीतेति ॥ ५.६ ॥
ପ୍ରଥମେ ଏହି ଜଗତ ଖୋଲା ଥିଲା। ସତ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କରି 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ଵଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର; ଲୋକସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। 'ସ୍ଵଃ' ତାଙ୍କର ମସ୍ତକ, 'ଭୁବଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ। ଆଦିତ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ; ତାହା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମାତ୍ରା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ଵାରା ହିଁ ଏହି ମାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ଗତି କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଏହି ଯେ ଚକ୍ଷୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଅବସ୍ଥିତ, କାରଣ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ଵାରା କଥା କହେ। ତେଣୁ 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ଵଃ' ରୂପେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ନ ହିଁ ପ୍ରଜାପତି; ବିଶ୍ଵାତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ଵଚକ୍ଷୁ ରୂପେ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ସେ କହନ୍ତି: ଏହି ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ଵଧାରକ ଶରୀର; ଏଥିରେ ଏ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ହିତ, ଏବଂ ଏ ସବୁରେ ସେ ଅନ୍ତର୍ହିତ। ତେଣୁ ଏହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 5.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमाँल्लोकानिति रञ्जयतीमानि भूतानि गच्च्हत इति गच्च्हत्यस्मिन्नागच्च्हत्यस्मा इमाः प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः सव्नात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं तदण्ग वाच्यम् ॥ ५.७ ॥
'ତତ୍ସବିତୁର୍ବରେଣ୍ୟମ୍' — ଏହି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ସବିତା। ଆତ୍ମକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରଣ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କୁହନ୍ତି। 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି' — ସବିତାରେ ସେହି ଭର୍ଗ ସ୍ଥିତ। 'ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' — ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଧିୟଃ; ସେମାନେ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟରେ ଏବଂ ଆଖିର ତାରାରେ ସ୍ଥିତ, ଆଲୋକରେ ଜଣାଯାଉଥିବା ଭର୍ଗ ହିଁ ଏହାର ଗତି। ସେ ଦହନ କରେ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଭୂତମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରେ; ସବୁ ତା'ଭିତରକୁ ଯାଏ, ତା'ଠାରୁ ଆସେ। ଧାରଣ କରିବା ହେତୁ ଭର୍ଗ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ହେତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରେରଣା ହେତୁ ସବିତା, ଦାନ ହେତୁ ଆଦିତ୍ୟ, ପବନ ହେତୁ ପାବମାନ, ଗମନ ହେତୁ ଆଦିତ୍ୟ। ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଚେତା, ମନ୍ତା, ଗନ୍ତା, ସ୍ରଷ୍ଟା, ନନ୍ଦୟିତା, କର୍ତ୍ତା, ବକ୍ତା, ରସୟିତା, ଘ୍ରାତା, ସ୍ପର୍ଶୟିତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବିଭୁ ଶରୀରରେ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱୈତ ଥିଲେ ଶୁଣେ, ଦେଖେ, ସୁଗନ୍ଧ ନିଏ, ସ୍ୱାଦ ନିଏ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ଅଦ୍ୱୈତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟକାରଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନୁପମ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ହେଲେ, ହେ ମିତ୍ର, ତାକୁ କ'ଣ କୁହାଯିବ?
Maitrāyaṇī 5.8
एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ५.८ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ଈଶାନ, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱସୃଟ୍, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶାନ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ସମ୍ରାଟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦୁ। ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ହିରଣ୍ମୟ ଆନନ୍ଦରେ ଯିଏ ତପେ, ସେ ହିଁ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଖୋଜିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟକୁ ବାହାରେ ରଖି, ନିଜ ଶରୀରରୁ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତା'ପରେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ହରି, ଜାତବେଦା, ପରାୟଣ, ଏକ ଜ୍ୟୋତିକୁ ତପିଥିବା ଦେଖେ। ସହସ୍ର ରଶ୍ମିଯୁକ୍ତ, ଶତଧା ବିଦ୍ୟମାନ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ହୋଇ ଉଦିତ ହୁଏ।