Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Maitrāyaṇī 5

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Maitrāyaṇī 5.1

चतुर्थः प्रपाठकः ॥
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते । गतिरित्येवं ह्याह यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ५.१ ॥

चतुर्थ प्रपाठक। यह आत्मा अपने को दो प्रकार से धारण करता है: यह प्राण है और वह आदित्य है। ये दो पाँच-पाँच नामों से भीतर और बाहर थे, और दिन-रात उनका क्रम बदलता है। वह आदित्य बाहरी आत्मा है, प्राण भीतरी आत्मा है; बाहरी आत्मा का अनुमान भीतरी आत्मा की गति से होता है। 'गति' ही ऐसा कहा गया है। जो कोई विद्वान, पाप से मुक्त, अध्यक्ष, शुद्ध मन वाला, उसमें निष्ठ, जिसकी दृष्टि भीतर की ओर मुड़ी है, वह भीतरी आत्मा है; गति से बाहरी आत्मा का अनुमान होता है। 'गति' ही ऐसा कहा गया है। अब जो यह सूर्य के भीतर सुनहरा पुरुष है, जो मुझे सुनहरे के समान देखता है, वही यह हृदय-कमल के भीतर आश्रित होकर अन्न खाता है।

Maitrāyaṇī 5.2

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ५.२ ॥

अब जो यह हृदय-कमल के भीतर आश्रित होकर अन्न खाता है, वही यह सौर कालनामक अग्नि है जो स्वर्ग में स्थित है, अदृश्य, और सभी भूतों का अन्न खाता है। कौन है यह कमल? यह कौन जानता है, अथवा वह कमल कौन है? यह जो आकाश है, इसकी ये चार दिशाएँ और चार उपदिशाएँ आधार हैं। यह अग्नि निकट है, परे ये दो, प्राण और आदित्य, इन दोनों की उपासना करे, 'ॐ' इस अक्षर से, व्याहृतियों से और सावित्री से, इस प्रकार।

Maitrāyaṇī 5.3

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति ॥ ५.३ ॥

ब्रह्म के वास्तव में दो रूप हैं: मूर्त और अमूर्त। जो मूर्त है वह असत्य है, और जो अमूर्त है वह सत्य है। वही ब्रह्म है, और जो ब्रह्म है वही ज्योति है, और जो ज्योति है वही आदित्य है। वही यह ॐ है, यह आत्मा है। उसने स्वयं को तीन प्रकार से प्रकट किया। ॐ में तीन मात्राएँ हैं, और इन्हीं से यह सब कुछ गुँथा और पिरोया हुआ है। ऐसा ही कहा गया है कि यह आदित्य ही ॐ है। इस प्रकार ॐ का ध्यान करते हुए व्यक्ति को अपने आत्मा से योग करना चाहिए।

Maitrāyaṇī 5.4

अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ५.४ ॥

अन्यत्र भी ऐसा कहा गया है: अब निश्चय ही जो उद्गीथ है वही प्रणव है, और जो प्रणव है वही उद्गीथ है। यह आदित्य ही उद्गीथ है, और वही प्रणव है। ऐसा ही कहा गया है कि उद्गीथ प्रणव नामक प्रणेता है, जो नाम और रूप से परे है, निद्रारहित, जरारहित और मृत्युरहित है। वह पाँच प्रकार से जानने योग्य है, हृदय-गुहा में स्थित। ऐसा ही कहा गया है: इसकी जड़ ऊपर है और शाखाएँ ब्रह्मा तक फैली हैं; आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी आदि के द्वारा यह एक से ग्रहण किया गया है। यह ब्रह्म है। इसका यह (रहस्य) तुम्हारे लिए है कि जो यह आदित्य है वह ओम् है, और यह अक्षर है। इसलिए 'ओम्' के द्वारा इसका निरंतर उपासन करना चाहिए। एक ही (ओम्) इसका रस बोध कराता है। ऐसा ही कहा गया है: यह अक्षर ही पुण्य है। यह अक्षर जानकर जो जो चाहता है, उसे वही प्राप्त होता है।

Maitrāyaṇī 5.5

अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिण्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ बुद्धिर्मनोऽहण्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५.५ ॥

अन्यत्र भी कहा गया है: यह उसका स्वरूप है जो ॐ है, जो गर्जना करता है। वह स्त्री-पुरुष-नपुंसक लिंग वाला है। यह अग्नि, वायु, आदित्य के रूप में दीप्तिमान है। यह रुद्र, विष्णु, अधिपति के रूप में है। यह गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय के रूप में मुखवाला है। यह ऋक्, यजुः, साम को जानता है। यह भूः, भुवः, स्वः के रूप में लोकवाला है। यह भूत, भव्य, भविष्य के रूप में कालवाला है। यह प्राण, अग्नि, सूर्य के रूप में प्रतापवाला है। यह अन्न, जल, चंद्रमा के रूप में पोषणवाला है। यह बुद्धि, मन, अहंकार के रूप में चेतनवाला है। यह प्राण, अपान, व्यान के रूप में प्राणवाला है। कुछ लोग कहते हैं 'मैं त्यागता हूँ' — ऐसा कहकर ये प्रस्तोता को अर्पित हो जाते हैं। ऐसा ही कहा गया है: हे सत्यकाम, यह निश्चय ही परम और अपर है, वह जो ॐ है, यह अक्षर है।

Maitrāyaṇī 5.6

अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति तस्मादेषोपासीतेति ॥ ५.६ ॥

पहले यह संसार खुला हुआ था। सत्य प्रजापति ने तप करके 'भूः भुवः स्वः' उच्चारित किया। यह प्रजापति का सबसे स्थूल शरीर है, जो लोकों से युक्त है। 'स्वः' उसका सिर है, 'भुवः' नाभि है, 'भूः' पैर हैं। आदित्य उसका नेत्र है, जो महान पुरुष की मात्राओं पर निर्भर है, क्योंकि नेत्र से ही यह मात्राएँ चलती हैं। सत्य यह है कि नेत्र आँख में स्थित है, क्योंकि पुरुष सब विषयों में आँख से बोलता है। इसलिए 'भूः भुवः स्वः' की उपासना करनी चाहिए। अन्न ही प्रजापति है, विश्वात्मा और विश्वचक्षु के रूप में उपासित होता है। ऐसा ही कहा गया है: यह प्रजापति विश्व का धारक शरीर है, इसमें यह सब अंतर्हित है और यह सब में अंतर्हित है। इसलिए इसकी उपासना करनी चाहिए।

Maitrāyaṇī 5.7

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमाँल्लोकानिति रञ्जयतीमानि भूतानि गच्च्हत इति गच्च्हत्यस्मिन्नागच्च्हत्यस्मा इमाः प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः सव्नात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं तदण्ग वाच्यम् ॥ ५.७ ॥

'तत्सवितुर्वरेण्यम्' — यह असौ आदित्य ही सविता है। ब्रह्मवादी कहते हैं कि वह आत्मकाम के लिए श्रेष्ठ वरण है। 'भर्गो देवस्य धीमहि' — सविता में ही वह भर्ग स्थित है। 'यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धियाँ ही धियाँ हैं, जो हमें प्रेरित करें। 'भर्ग' वह है जो इस आदित्य में और आँख की पुतली में स्थित है, जिसका तेज प्रकाश है और जिसकी गति उसी में है। वह भर्जन करता है, लोकों को प्रकाशित करता है, भूतों को रंजित करता है, और सब उसी में जाते और उसी से आते हैं। भार धारण करने से वह भर्ग है, शत्रुओं को प्रेरित करने से सूर्य, सवन (प्रेरणा) से सविता, दान से आदित्य, पवन से पावमान, और गमन से आदित्य। ऐसा ही कहा गया है: आत्मा अमृत नाम का चेता, मन्ता, गन्ता, स्रष्टा, नन्दयिता, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता और स्पर्शयिता है, विभु शरीर में स्थित। जहाँ विज्ञान द्वैतभाव में है, वहाँ सुनता, देखता, सूँघता, चखता और छूता है; जहाँ विज्ञान अद्वैत है, कार्य-कारण से मुक्त, अनुपम और अवर्णनीय है, वहाँ क्या कहा जाए, मित्र?

Maitrāyaṇī 5.8

एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ५.८ ॥

यह आत्मा निश्चय ही ईशान है, शंभु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्वसृज्, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शांत, विष्णु, नारायण, अर्क, सविता, धाता, सम्राट्, इन्द्र और इन्दु है। जो यह तपता है, अग्नि से ढका हुआ, सहस्राक्ष, हिरण्मय आनन्द से युक्त, वही निश्चय ही जानने योग्य और खोजने योग्य है। सब भूतों को अभय देकर वन में जाकर, इन्द्रियों के विषयों को बाहर करके, अपने शरीर से वह उसे पाता है। फिर वह विश्वरूप, हरि, जातवेदा, परम आश्रय, एक ज्योति को तपता हुआ देखता है। सहस्र रश्मियों वाला, सौ प्रकार से विद्यमान यह सूर्य प्रजाओं का प्राण बनकर उदित होता है।