उपनिषदे · Maitrāyaṇī 5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 5.1
चतुर्थः प्रपाठकः ॥
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते । गतिरित्येवं ह्याह यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ५.१ ॥
चौथा प्रपाठक. हा आत्मा स्वतःला दोन प्रकारे धारण करतो: हा प्राण आहे, तो आदित्य आहे. हे दोन पाच नावांनी आत व बाहेर होते; दिवस व रात्र त्यांचा बदल आहे. तो आदित्य बाह्य आत्मा, प्राण अंतरात्मा; बाह्य आत्मा अंतरात्म्याच्या गतीने अनुमानित होतो. 'गती' असे असे म्हटले आहे. जो कोणी विद्वान, पापरहित, अध्यक्ष, शुद्धमनाचा, त्यात निष्ठ, आतील दिशेला दृष्टी वळवलेला — तो अंतरात्मा; गतीने बाह्य आत्मा अनुमानित होतो. 'गती' असे असे म्हटले आहे. आता सूर्यात आतील हा सुवर्णमय पुरुष, जो मला सुवर्णासारखा पाहतो, तोच हृदयकमलात आश्रय घेऊन अन्न खातो.
Maitrāyaṇī 5.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ५.२ ॥
आता जो हृदयकमलाच्या आत आश्रय घेऊन अन्न खातो, तोच हा स्वर्गात स्थित असलेला सौर काल नावाचा अग्नी, अदृश्य, सर्व भूतांचे अन्न खातो. ते कमल कोण? हे कोण जाणतो, किंवा ते कमल कोणते? हा जो आकाश — याच्या चार दिशा व चार उपदिशा हे आधार आहेत. हा अग्नी जवळ आहे; पलीकडे हे दोन, प्राण आणि आदित्य. या दोघांची 'ओम' या अक्षराने, व्याहृतींनी आणि सावित्रीने उपासना करावी, असे.
Maitrāyaṇī 5.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति ॥ ५.३ ॥
ब्रह्माची खरोखर दोन रूपे आहेत: मूर्त आणि अमूर्त. जे मूर्त आहे ते असत्य; जे अमूर्त आहे ते सत्य. तेच ब्रह्म; जे ब्रह्म तेच ज्योती; जे ज्योती तेच आदित्य. हाच ॐ नावाचा आत्मा. त्याने स्वतःला तीन प्रकारे प्रकट केले. ॐमध्ये तीन मात्रा आहेत; यांच्याद्वारेच हे सर्व विणलेले व गुंफलेले आहे. असेच म्हटले आहे की आदित्यच ॐ आहे. अशा प्रकारे ॐचे ध्यान करीत आत्म्याशी योग साधावा.
Maitrāyaṇī 5.4
अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ५.४ ॥
इतरत्रही असे म्हटले आहे: जो उद्गीथ तोच प्रणव, आणि जो प्रणव तोच उद्गीथ. तोच आदित्य उद्गीथ आहे, तोच प्रणव आहे. असे म्हटले आहे की प्रणव नावाचा उद्गीथ हा प्रेरक आहे; तो नाम-रूपांच्या पलीकडचा, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित आहे. तो हृदयगुहेत स्थित असून पाच प्रकारांनी जाणावा. असेही म्हटले आहे: त्याचे मूळ वर आहे, शाखा ब्रह्मापर्यंत पसरलेल्या आहेत; आकाश, वायू, अग्नी, उदक, भूमी इत्यादींनी एकाने ते ग्रहण केले आहे. हेच ब्रह्म. याचे हे रहस्य तुझ्यासाठी: जो हा आदित्य आहे तोच ॐ, हे अक्षर आहे. म्हणून 'ॐ'द्वारे याची सतत उपासना करावी. एकच त्याचा रस बोधित करतो. असेही म्हटले आहे: हेच अक्षर पुण्य आहे. हे अक्षर जाणून जो जे इच्छितो, त्याला ते प्राप्त होते.
Maitrāyaṇī 5.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिण्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ बुद्धिर्मनोऽहण्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५.५ ॥
इतरत्रही असे म्हटले आहे: हे ॐ नावाच्या तत्त्वाचे शरीर आहे; ते गर्जना करते. ते स्त्री, पुरुष, नपुंसक लिंगी आहे. हे अग्नी, वायू, आदित्य म्हणून तेजस्वी आहे. हे रुद्र, विष्णू, अधिपती असे होते. हे गार्हपत्य, दक्षिणाग्नी, आहवनीय असे मुख असलेले आहे. हे ऋक्, यजुः, साम जाणते. हे भूः, भुवः, स्वः अशा लोकांचे आहे. हे भूत, भव्य, भविष्य अशा कालाचे आहे. हे प्राण, अग्नी, सूर्य असे प्रताप असलेले आहे. हे अन्न, जल, चंद्र असे पोषण असलेले आहे. हे बुद्धी, मन, अहंकार असे चेतन असलेले आहे. हे प्राण, अपान, व्यान असे प्राण असलेले आहे. काही जण 'मी त्यागतो' असे म्हणून यांना प्रस्तोत्याला अर्पण करतात. असेही म्हटले आहे: हे सत्यकामा, हेच निश्चितपणे पर आणि अपर आहे; जो ॐ आहे, हेच ते अक्षर आहे.
Maitrāyaṇī 5.6
अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति तस्मादेषोपासीतेति ॥ ५.६ ॥
सुरुवातीला हे जग उघडे होते. सत्य प्रजापतीने तप करून 'भूः भुवः स्वः' असा उच्चार केला. हे प्रजापतीचे सर्वात स्थूल शरीर आहे; लोकांनी युक्त. 'स्वः' त्याचे मस्तक, 'भुवः' नाभी, 'भूः' पाय. आदित्य त्याचा डोळा आहे; तो महापुरुषाच्या मात्रांवर अवलंबून आहे, कारण डोळ्याद्वारेच या मात्रा संचार करतात. सत्य हे की डोळा डोळ्यातच स्थित आहे, कारण पुरुष सर्व विषयांत डोळ्याद्वारे बोलतो. म्हणून 'भूः भुवः स्वः' अशी उपासना करावी. अन्नच प्रजापती आहे; विश्वात्मा व विश्वचक्षू म्हणून उपासला जातो. असेच तो म्हणतो: हाच प्रजापती विश्वाला धारण करणारे शरीर आहे; त्यात हे सर्व अंतर्हित आहे, आणि हे सर्वात अंतर्हित आहे. म्हणून याची उपासना करावी.
Maitrāyaṇī 5.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमाँल्लोकानिति रञ्जयतीमानि भूतानि गच्च्हत इति गच्च्हत्यस्मिन्नागच्च्हत्यस्मा इमाः प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः सव्नात्सविता दानादादित्यः पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं तदण्ग वाच्यम् ॥ ५.७ ॥
'तत्सवितुर्वरेण्यम्' — हा आदित्यच सविता आहे. आत्मकामासाठी हे श्रेष्ठ वरण आहे असे ब्रह्मवादी म्हणतात. 'भर्गो देवस्य धीमहि' — सवितेत तो भर्ग स्थित आहे. 'यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धीच धिय; त्या आम्हाला प्रेरणा देवोत. या आदित्यात आणि डोळ्याच्या बाहुलीत स्थित, प्रकाशाने ओळखला जाणारा भर्गच त्याची गती आहे. तो दहन करतो, लोक प्रकाशित करतो, भूतांना रंजित करतो; सर्व त्याच्यात जाते आणि त्याच्यातून येते. धारण केल्यामुळे भर्ग, शत्रूंना प्रेरित केल्यामुळे सूर्य, प्रेरणेमुळे सविता, दानामुळे आदित्य, पवनामुळे पावमान, गमनामुळे आदित्य. असेच आत्मा चेता, मन्ता, गन्ता, स्रष्टा, नंदयिता, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता, स्पर्शयिता म्हटला आहे; विभू शरीरात तो स्थित आहे. विज्ञान द्वैत असताना ऐकते, पाहते, वास घेते, चव घेते, स्पर्श करते; अद्वैत होऊन कार्यकारणमुक्त, अनुपम, अवर्णनीय असते तेव्हा, मित्रा, त्याबद्दल काय सांगावे?
Maitrāyaṇī 5.8
एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ५.८ ॥
हाच आत्मा ईशान, शंभू, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्वसृज्, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शांत, विष्णू, नारायण, अर्क, सविता, धाता, सम्राट, इंद्र आणि इंदू आहे. अग्नीने झाकलेला, सहस्राक्ष, हिरण्मय आनंदाने जो तापतो, तोच जाणण्यायोग्य आणि शोधण्यायोग्य आहे. सर्व भूतांना अभय देऊन, अरण्यात जाऊन, इंद्रियविषय बाहेर करून, आपल्या शरीरातून त्याला प्राप्त करतो. मग विश्वरूप, हरी, जातवेदा, परायण, एकच ज्योती तापताना पाहतो. सहस्र किरणांचा, शंभर प्रकारांनी विद्यमान असा हा सूर्य प्रजांचा प्राण होऊन उदित होतो.