ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 7.1
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥
અગ્નિ ગાયત્રી છંદ છે, ત્રિવૃત્ (સ્તોમ), રથંતર, વસંત, પ્રાણ, નક્ષત્રો, વસુઓ. આ પૂર્વ દિશામાં ઊગે છે, તપે છે, વરસે છે, સ્તુતિ કરે છે, ફરી પ્રવેશે છે, અંદરના છિદ્રથી જુએ છે. તે અચિંત્ય, અમૂર્ત, ગંભીર, ગુણભોક્તા, માયામય, અનિવૃત્તિ, યોગીશ્વર, સર્વજ્ઞ, મેઘ, અપ્રમેય, આદિ-અંત રહિત, શ્રીમાન, અજ, ધીમાન, અનિર્દેશ્ય, સર્વસૃષ્ટા, સર્વનો આત્મા, સર્વભોક્તા, સર્વનો ઈશાન, સર્વનો અંતરાંતર છે.
Maitrāyaṇī 7.2
इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥
ઇન્દ્ર, ત્રિષ્ટુપ્ છંદ, પંદર ગણો (સ્તોમ), બૃહત્ સામ, ગ્રીષ્મ, વ્યાન પ્રાણ, સોમ, રુદ્રો. આ દક્ષિણ દિશામાં ઊગે છે, તપે છે, વરસે છે, સ્તુતિ કરે છે, ફરી પ્રવેશે છે, અંદરના છિદ્રથી જુએ છે. તે આદિ-અંત રહિત, અપરિમિત, અવિભાજ્ય, બીજાથી પ્રેરિત ન થનાર, સ્વતંત્ર, લિંગરહિત, અમૂર્ત, અનંત શક્તિવાળો, ધાતા, ભાસ્કર છે.
Maitrāyaṇī 7.3
मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥
મરુતો, જગતી, સપ્તદશ, વૈરૂપ, વર્ષા, અપાન, શુક્ર, આદિત્યો પશ્ચિમથી ઉદય પામે છે, તપે છે, વરસાદ વરસાવે છે, સ્તુતિ પામે છે, ફરી પ્રવેશે છે, છિદ્રમાંથી અંદર જુએ છે. તે શાંત, શબ્દરહિત, અભય, શોકરહિત, આનંદ, તૃપ્ત, સ્થિર, અચળ, અમૃત, અચ્યુત, ધ્રુવ, વિષ્ણુ નામે ઓળખાતું, સર્વથી પરનું ધામ છે.
Maitrāyaṇī 7.4
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः ॥ ७.४ ॥
વિશ્વેદેવો, અનુષ્ટુપ, એકવિંશ, વૈરાજ, શરદ, સમાન, વરુણ, સાધ્યો ઉત્તરથી ઉદય પામે છે, તપે છે, વરસાદ વરસાવે છે, સ્તુતિ પામે છે, ફરી પ્રવેશે છે, છિદ્રમાંથી અંદર જુએ છે. તે અંદરથી શુદ્ધ, પવિત્ર, શૂન્ય, શાંત, પ્રાણરહિત, આત્મરહિત, અનંત છે.
Maitrāyaṇī 7.5
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ७.५ ॥
મિત્રાવરુણ, પંક્તિ, ત્રિણવ, ત્રયસ્ત્રિંશ, શાક્વર અને રૈવત, હેમંત અને શિશિર, ઉદાન, અંગિરસો, ચંદ્ર ઊર્ધ્વ ઉદય પામે છે, તપે છે, વરસાદ વરસાવે છે, સ્તુતિ પામે છે, ફરી પ્રવેશે છે, છિદ્રમાંથી અંદર જુએ છે. તે પ્રણવ નામે ઓળખાતો, માર્ગદર્શક, તેજોરૂપ, નિદ્રારહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત, શોકરહિત છે.
Maitrāyaṇī 7.6
शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥
શનિ, રાહુ, કેતુ, નાગ, રાક્ષસ, યક્ષ, મનુષ્ય, પક્ષી, શરભ, હાથી વગેરે નીચેથી ઉદય પામે છે, તપે છે, વરસાદ વરસાવે છે, સ્તુતિ પામે છે, ફરી પ્રવેશે છે, છિદ્રમાંથી અંદર જુએ છે. જે પ્રાજ્ઞ, ધારક, સર્વના અંતરમાં રહેલો, અક્ષર, શુદ્ધ, પવિત્ર, દીપ્તિમાન, ક્ષમાશીલ, શાંત છે.
Maitrāyaṇī 7.7
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥
આ ખરેખર હૃદયની અંદરનો આત્મા છે, અણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ, અગ્નિની જેમ પ્રજ્વલિત, વિશ્વરૂપ. આમાં જ આ સર્વ અન્ન છે, આમાં જ આ સર્વ પ્રજાઓ ગૂંથાયેલી છે. આ આત્મા પાપરહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત, શોકરહિત, સંશયરહિત, બંધનરહિત, સત્યસંકલ્પ અને સત્યકામ છે. એ જ પરમેશ્વર, એ જ ભૂતાધિપતિ, એ જ ભૂતપાલક, એ જ સેતુ અને ધારક. એ જ આત્મા, ઈશાન, શંભુ, ભવ, રુદ્ર, પ્રજાપતિ, વિશ્વસૃષ્ટા, હિરણ્યગર્ભ, સત્ય, પ્રાણ, હંસ, પ્રશંસિત, અચ્યુત, વિષ્ણુ, નારાયણ છે. જે અગ્નિમાં છે, જે હૃદયમાં છે, અને જે આદિત્યમાં છે, તે આ એક જ છે. તે વિશ્વરૂપને, સત્યમાં અને આકાશમાં હિતકારીને નમસ્કાર.
Maitrāyaṇī 7.8
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥ ॥ ७.८ ॥
હવે, હે રાજન્, જ્ઞાનમાં વિઘ્ન નાખનારા લોકો જ મોહજાળનું મૂળ છે. જેઓ સ્વર્ગરહિત લોકો સાથે સ્વર્ગ વિશે પહેલાં કહ્યું છે તેમ, નીચે સ્તંભને વળગી રહે છે. જેઓ સદા આનંદિત, સદા પ્રવાસી, સદા યાચક, સદા શિલ્પથી જીવનારા; જેઓ નગરમાં ભિક્ષા માગનારા, અયોગ્યો પાસે યાચના કરનારા, શૂદ્ર શિષ્યો ધરાવનારા, શૂદ્ર હોવા છતાં શાસ્ત્રવિદ્વાન; જેઓ ચાટુકાર, જટાધારી, નટ, યોદ્ધા, સંન્યાસી, રંગમંચ પર અવતરનારા, રાજકાર્યમાં પતિત વગેરે; જેઓ યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂતગણ, પિશાચ, સર્પ, ગ્રહો માટે 'અમે શાંતિ કરીશું' એમ કહે છે; જેઓ વ્યર્થ કષાય વસ્ત્ર અને કુંડળ ધારણ કરનારા કાપાલિકો; જેઓ વ્યર્થ તર્ક, દૃષ્ટાંત, કપટ, ઇન્દ્રજાળથી વૈદિક બાબતોની વચ્ચે ઊભા રહેવા ઇચ્છે છે — તેમની સાથે રહેવું નહીં. તેઓ પ્રગટ ચોર છે, સ્વર્ગવિરોધી છે. 'આત્મા નથી' એ વાદના કપટ, ખોટા દૃષ્ટાંત અને હેતુઓથી જગત ભ્રમિત થઈને વેદવિદ્યાનો ભેદ જાણતું નથી.
Maitrāyaṇī 7.9
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ७.९ ॥
બૃહસ્પતિ શુક્ર બનીને ઇન્દ્રના અભય માટે અને અસુરોના વિનાશ માટે આ અવિદ્યા ઉત્પન્ન કરી. તેના વડે 'શિવ'ને 'અશિવ' અને 'અશિવ'ને 'શિવ' કહેવાય છે; વેદ આદિ શાસ્ત્રોની હિંસા કરનાર ધર્મનું ધ્યાન થાય, એમ તેઓ કહે છે. તેથી આને અન્ય રીતે શીખવવું ન જોઈએ; આ વાંઝણી છે, એનું ફળ કેવળ રતિસુખ છે; આચારથી પતિત થયેલા માણસની જેમ એનો આરંભ ન કરવો, એમ તે જ કહે છે. આ દૂરનાં, વિપરીત અને ભિન્ન દિશાનાં છે: અવિદ્યા અને વિદ્યા તરીકે ઓળખાતાં. હું નચિકેતાને વિદ્યાની ઇચ્છા કરનાર માનું છું; અનેક કામનાઓ તને લલચાવી શકી નથી. જે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેને એકસાથે જાણે છે, તે અવિદ્યાથી મૃત્યુ પાર કરીને વિદ્યાથી અમૃતત્વ પામે છે. અવિદ્યાની વચ્ચે વીંટાયેલા, પોતાને ધીર અને પંડિત માનતા મૂઢ લોકો આંધળાઓથી દોરાયેલા આંધળાઓની જેમ ભટકે છે.
Maitrāyaṇī 7.10
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥
આત્મકામ દેવો અને અસુરો બ્રહ્મા પાસે ગયા. તેમને નમસ્કાર કરીને તેઓ બોલ્યા: ભગવન્, અમે આત્મકામ છીએ; આપ અમને કહો. પછી લાંબો સમય ધ્યાન કરીને તેમણે વિચાર્યું; અસુરોનું મન ભિન્ન હતું, તેથી તેમને એક પ્રકારનો ઉપદેશ કહેવાયો. આ મૂઢ લોકો આસક્ત, આઘાત કરનારા, અસત્ય બોલનારા છે; ઇન્દ્રજાળની જેમ અસત્યને સત્ય તરીકે જુએ છે. તેથી વેદોમાં જે કહેવાયું છે તે જ સત્ય; વેદોમાં જે કહેવાયું છે તેના પર જ વિદ્વાનો જીવે છે. તેથી બ્રાહ્મણે અવૈદિક કંઈ ભણવું નહીં, આ અર્થ ન થાય એ માટે.
Maitrāyaṇī 7.11
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्य स्कन्धात्स्कन्धमनुसरति। अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति। अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥
२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥
३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥
४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥
५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥
६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥
७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥
८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ७.११ ॥
આ ખરેખર નભસની અંદર રહેલા તે પરમ તેજનું સ્વરૂપ છે; તે ત્રણ રીતે કહેવાયું છે: અગ્નિમાં, આદિત્યમાં અને પ્રાણમાં. આ ખરેખર આકાશની અંદર રહેલા ઓંકાર અક્ષરનું સ્વરૂપ છે. આના વડે જ તે જાગે છે, ઉદય પામે છે, શ્વાસ લે છે; બ્રહ્મધ્યાનનો અવિરત આધાર બને છે. મીઠું પાણીમાં ઓગળવું, ઘીની ઉષ્મા, ધ્યાન કરનારનો વિસ્તાર — એમ ઉદાહરણ આપે છે. આને વીજળી જેવું કેમ કહેવાય છે? કારણ કે ઉચ્ચારમાત્રથી જ તે આખા શરીરને પ્રકાશિત કરે છે. તેથી ઓમ્ દ્વારા આની ઉપાસના કરવી, અપરિમિત તેજ તરીકે. જમણી આંખમાં રહેલો પુરુષ ઇન્દ્ર છે; તેની પત્ની ડાબી આંખમાં રહેલી છે. હૃદયની અંદર સુષુમ્નામાં તે બંનેનો સંગમ થાય છે; ત્યાં લાલ તેજ જ બંનેનો પિંડ છે. હૃદયમાંથી આવનાર આ આંખમાં સ્થિર છે; તે બંનેની માર્ગદર્શક નાડી છે, બે હોવા છતાં એક, બે પ્રકારે રહેલી. મન શરીરની અગ્નિ પર પ્રહાર કરે છે; તે મારુતને પ્રેરે છે; છાતીમાં વિચરતો મારુત ગંભીર સ્વર ઉત્પન્ન કરે છે. આકાશાગ્નિના યોગથી હૃદયમાં જોડાયેલ અણુ, કંઠપ્રદેશમાં દ્વ્યણુ, જીભના અગ્રભાગે ત્ર્યણુક જાણ; આ માતૃકા રૂપે નીકળે છે એમ તેઓ કહે છે. મૃત્યુને ન જોનાર, રોગ અને દુઃખને ન જોનાર, સર્વ જોતો સર્વત્ર સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે. જાગ્રત, સ્વપ્નચારી, સુષુપ્ત, અને સુષુપ્તિથી પર — આ તેના ચાર ભેદ છે; આમનાથી પર તુરીય મહત્તર છે. ત્રણમાં એકપાદ બ્રહ્મ વિચરે છે; ઉપર ત્રિપાદ વિચરે છે; સત્ય અને અસત્યના ઉપભોગ માટે મહાત્માનો દ્વૈતભાવ છે.