उपनिषद् · Maitrāyaṇī 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 7.1
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥
अग्नि गायत्री छंद है, त्रिवृत् (स्तोम) है, रथन्तर है, वसंत है, प्राण है, नक्षत्र हैं, वसु हैं। ये पूर्व दिशा में उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह अचिन्त्य, अमूर्त, गंभीर, गुणों का भोक्ता, मायामय, अनिवृत्त, योगियों का ईश्वर, सर्वज्ञ, मेघ, अप्रमेय, आदि-अंत से रहित, श्रीमान, अजन्मा, धीमान, अनिर्देश्य, सबका सृष्टा, सबका आत्मा, सबका भोक्ता, सबका ईशान, और सबका अंतरतम है।
Maitrāyaṇī 7.2
इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥
इन्द्र, त्रिष्टुप् छंद, पंद्रह-गुना (स्तोम), बृहत् गान, ग्रीष्म, व्यान प्राण, सोम और रुद्र हैं। ये दक्षिण दिशा में उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं, और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह आदि-अंत से रहित, अपरिमित, अविभाज्य, दूसरे से प्रेरित न होने वाला, स्वतंत्र, लक्षणरहित, अमूर्त, अनंत शक्ति वाला, धाता और भास्कर है।
Maitrāyaṇī 7.3
मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥
मरुत्, जगती, सप्तदश, वैरूप, वर्षा, अपान, शुक्र और आदित्य पश्चिम से उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति किए जाते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और छिद्र के भीतर से देखते हैं। वह शांत, शब्दरहित, अभय, शोकरहित, आनंद, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णु नाम से पुकारा जाने वाला, सबसे परे का धाम है।
Maitrāyaṇī 7.4
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः ॥ ७.४ ॥
विश्वेदेव, अनुष्टुप्, एकविंश, वैराज, शरद, समान, वरुण और साध्य उत्तर दिशा से उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति किए जाते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और छिद्र के भीतर से देखते हैं। वह भीतर से शुद्ध, पवित्र, शून्य, शांत, प्राणरहित, आत्मरहित और अनंत है।
Maitrāyaṇī 7.5
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ७.५ ॥
मित्र और वरुण, पंक्ति, त्रिणव, त्रयस्त्रिंश, शाक्वर और रैवत, हेमंत और शिशिर, उदान, अंगिरस और चंद्रमा ऊर्ध्व दिशा में उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति किए जाते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और छिद्र के भीतर से देखते हैं। वह प्रणव नाम से पुकारा जाने वाला, मार्गदर्शक, तेजोमय रूप वाला, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित और शोकरहित है।
Maitrāyaṇī 7.6
शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥
शनि, राहु, केतु, नाग, राक्षस, यक्ष, मनुष्य, पक्षी, शरभ, हाथी आदि नीचे की दिशा से उदित होते हैं, तपते हैं, वर्षा करते हैं, स्तुति किए जाते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और छिद्र के भीतर से देखते हैं। जो प्राज्ञ, धारण करने वाला, सबके भीतर, अक्षर, शुद्ध, पवित्र, दीप्तिमान, क्षमाशील और शांत है।
Maitrāyaṇī 7.7
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥
यह निश्चय ही हृदय के भीतर स्थित आत्मा है, जो अणु से भी सूक्ष्म है, अग्नि की तरह प्रज्वलित, विश्वरूप है। इसी में यह सब अन्न है, इसी में ये सारी प्रजाएँ गुँथी हुई हैं। यह आत्मा पाप-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, शोक-रहित, संदेह-रहित, बंधन-रहित, सत्य-संकल्प और सत्य-कामना वाला है। यही परमेश्वर है, यही भूतों का अधिपति है, यही भूतों का पालक है, यही सेतु और धारक है। यही आत्मा, ईशान, शंभु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्वसृष्टा, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, प्रशंसित और अच्युत, विष्णु और नारायण है। जो यह अग्नि में है, जो यह हृदय में है, और जो वह आदित्य में है, वह यह एक ही है। उस विश्वरूप, सत्य, आकाश में हितकारी को नमस्कार है।
Maitrāyaṇī 7.8
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥ ॥ ७.८ ॥
अब इस समय, हे राजन्, ज्ञान में विघ्न डालने वाले लोग ही मोह-जाल का मूल हैं। जो अस्वर्ग्य लोगों के साथ स्वर्ग के विषय में, जिसे पहले कहा गया है, नीचे खंभे से लिपटे रहते हैं। और जो अन्य लोग सदा प्रसन्न रहने वाले, सदा यात्रा करने वाले, सदा याचना करने वाले, और सदा शिल्प से जीने वाले हैं; और जो अन्य लोग नगर में भीख माँगने वाले, अयोग्यों से याचना करने वाले, शूद्र शिष्य वाले, और शास्त्र-विद्वान शूद्र हैं; और जो अन्य लोग चाटुकार, जटाधारी, नट, योद्धा, संन्यासी, रंगमंच पर अवतरित होने वाले, राजकर्म में लगे पतित आदि हैं; और जो अन्य लोग यक्ष, राक्षस, भूत-गण, पिशाच, सर्प, ग्रह आदि के लिए कार्य करके 'हम शांत करेंगे' ऐसा कहते हैं; और जो अन्य लोग व्यर्थ ही कषाय वस्त्र और कुंडल धारण करने वाले कापालिक हैं; और जो अन्य लोग व्यर्थ ही तर्क, दृष्टांत, छल और इंद्रजाल से वैदिक बातों के बीच खड़े होना चाहते हैं — उनके साथ नहीं रहना चाहिए। वे प्रकट चोर हैं, स्वर्ग-विरोधी हैं। इस प्रकार 'आत्मा नहीं है' के वाद के छल, मिथ्या दृष्टांत और हेतुओं से संसार भ्रमित होकर वेद-विद्या के भेद को नहीं जानता।
Maitrāyaṇī 7.9
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ७.९ ॥
बृहस्पति ही शुक्र बनकर इन्द्र के अभय और असुरों के नाश के लिए इस अविद्या को उत्पन्न करते हैं। उसके द्वारा 'शिव' को 'अशिव' और 'अशिव' को 'शिव' कहा जाता है; वे कहते हैं कि वेद आदि शास्त्रों की हिंसा करने वाले धर्म का ध्यान हो। इसलिए इसे अन्यथा नहीं सिखाना चाहिए; यह बांझ है, इसका फल केवल रति-सुख है, जैसे आचार से गिरे हुए व्यक्ति के साथ कार्य नहीं करना चाहिए। ऐसा ही वे कहते हैं: ये विपरीत और भिन्न दिशाओं वाली हैं—अविद्या और विद्या, जो ज्ञात हैं। मैं नचिकेता को विद्या की इच्छा वाला मानता हूँ; अनेक कामनाएँ तुम्हें लुभा नहीं सकतीं। जो विद्या और अविद्या दोनों को एक साथ जानता है, वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमृत प्राप्त करता है। अविद्या के भीतर घिरे हुए, स्वयं को धीर और पंडित मानते हुए, मूढ़ लोग भटकते फिरते हैं, जैसे अंधे से ले जाए जाते अंधे।
Maitrāyaṇī 7.10
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥
देव और असुर, जो आत्मकाम थे, ब्रह्मा के समीप गए। उन्हें नमस्कार करके बोले: हे भगवन्, हम आत्मकाम हैं, आप हमें बताइए। तब वे बहुत देर तक ध्यान करके विचारने लगे; वे असुर भिन्न मनोवृत्ति वाले थे, इसलिए उनमें से एक प्रकार का उपदेश कहा गया। ये मूढ़ लोग, आसक्त होकर, आघात करने वाले और असत्य बोलने वाले, असत्य को सत्य की तरह देखते हैं, इंद्रजाल की तरह। इसलिए वेदों में जो कहा गया है वही सत्य है, और जो वेदों में कहा गया है विद्वान उसी पर जीते हैं। इसलिए ब्राह्मण को अवैदिक कुछ नहीं पढ़ना चाहिए, कहीं यह अर्थ न हो जाए।
Maitrāyaṇī 7.11
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्य स्कन्धात्स्कन्धमनुसरति। अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति। अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥
२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥
३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥
४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥
५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥
६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥
७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥
८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ७.११ ॥
यह वास्तव में नभ के भीतर स्थित उस परम तेज का स्वरूप है, जो तीन प्रकार से कहा गया है: अग्नि में, आदित्य में और प्राण में। यह वास्तव में आकाश के भीतर स्थित उस ओंकार अक्षर का स्वरूप है। इसी से वह जागता है, उदित होता है, श्वास लेता है, ब्रह्म-चिंतन का सतत आधार बनता है। नमक का जल में घुलना, घी की ऊष्मा, या ध्यान करने वाले के विस्तार के समान, ऐसा कहकर वे उदाहरण देते हैं। अब यह क्यों कहा जाता है कि वह विद्युत-सदृश है? क्योंकि उच्चारण मात्र से ही वह समूचे शरीर को प्रकाशित कर देता है। इसलिए ओम् द्वारा इसकी उपासना करे, जो अपरिमित तेज है। चक्षु का जो पुरुष दाहिनी आँख में स्थित है, यह इन्द्र है, और इसकी पत्नी बाईं आँख में स्थित है। हृदय के भीतर सुषुम्ना में उन दोनों का समागम होता है; वहाँ लोहित तेज उन दोनों का पिंड ही है। हृदय से जो आती है, वह इस आँख में प्रतिष्ठित है; वह उन दोनों की सारणी नाड़ी है, दो होते हुए भी एक, दो प्रकार की होकर स्थित। मन शरीर की अग्नि पर प्रहार करता है, वह वायु को प्रेरित करता है; वायु छाती में विचरण करते हुए गंभीर स्वर उत्पन्न करती है। आकाश की अग्नि के योग से हृदय में संयुक्त अणु, कंठ-प्रदेश में द्वि-अणु, और जिह्वाग्र में त्र्यणुक जानो, जो मातृका के रूप में निकलता है, ऐसा वे कहते हैं। जो मृत्यु को नहीं देखता, न रोग को, न दुःख को, वह सब कुछ देखता हुआ सर्वत्र सब कुछ पा लेता है। जाग्रत, स्वप्नचारी, सुप्त, और सुप्त से परे जो है — ये इसके चार भेद हैं; इनसे परे महत्तर तुरीय है। तीनों में एक-पाद ब्रह्म विचरता है, और उत्तर में त्रिपाद विचरता है; सत्य-असत्य के उपभोग के लिए महात्मा की द्वैत-भावना होती है।