ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Maitrāyaṇī 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 7.1
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥
ਅਗਨੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ (ਸਤੋਮ), ਰਥੰਤਰ, ਬਸੰਤ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਛੱਤਰ, ਵਸੂ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਅਮੂਰਤ, ਗੰਭੀਰ, ਗੁਣਭੋਗੀ, ਮਯਮਯ, ਅਨਿਵ੍ਰਿਤਿ, ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ, ਸਰਵਗਿਆ, ਮੇਘ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਜ, ਧੀਮਾਨ, ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ, ਸਰਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਸਰਵ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਰਵਭੋਗੀ, ਸਰਵ ਦਾ ਈਸ਼ਾਨ, ਸਰਵ ਦਾ ਅੰਤਰਾਂਤਰ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.2
इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥
ਇੰਦਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ, ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣਾ (ਸਤੋਮ), ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ, ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੋਮ, ਰੁਦਰ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਪਰਿਮਿਤ, ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ, ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ, ਅਮੂਰਤ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਧਾਤਾ, ਭਾਸਕਰ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.3
मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥
ਮਰੁਤ, ਜਗਤੀ, ਸਪਤਦਸ਼, ਵੈਰੂਪ, ਵਰਖਾ, ਅਪਾਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਬਦਹੀਣ, ਅਭੈ, ਸ਼ੋਕਹੀਣ, ਆਨੰਦ, ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸਥਿਰ, ਅਚਲ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਧ੍ਰੁਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.4
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः ॥ ७.४ ॥
ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਏਕਵਿੰਸ਼, ਵੈਰਾਜ, ਸ਼ਰਦ, ਸਮਾਨ, ਵਰੁਣ, ਸਾਧਯ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ, ਆਤਮਹੀਣ, ਅਨੰਤ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.5
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ७.५ ॥
ਮਿਤ੍ਰਾਵਰੁਣ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਣਵ, ਤ੍ਰਯਸਤ੍ਰਿੰਸ਼, ਸ਼ਾਕ੍ਵਰ ਅਤੇ ਰੈਵਤ, ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਉਦਾਨ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਊਪਰ ਵੱਲ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ, ਤੇਜੋਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨੀਂਦ ਰਹਿਤ, ਜਰਾ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.6
शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥
ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਨਾਗ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਪੰਛੀ, ਸ਼ਰਭ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਹੇਠੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਗਯ, ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਕਸ਼ਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾ, ਖਿਮਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 7.7
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਣੂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਲਦਾ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ। ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪਰੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਾਪਰਹਿਤ, ਜਰਾਰਹਿਤ, ਮੌਤਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕਰਹਿਤ, ਸੰਦੇਹਰਹਿਤ, ਬੰਧਨਰਹਿਤ, ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਇਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਇਹੀ ਸੇਤੂ ਅਤੇ ਧਾਰਕ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ, ਈਸ਼ਾਨ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸਿਰਜਕ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਉਸਤਤ, ਅਚੁਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਦਿਤਯ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Maitrāyaṇī 7.8
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥ ॥ ७.८ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮੋਹਜਾਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਜੋ ਸਵਰਗਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਰਗ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਠਾਂ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ; ਜੋ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ, ਅਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ; ਜੋ ਚਾਪਲੂਸ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨਟ, ਯੋਧੇ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਰੰਗਮੰਚ ਤੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਆਦਿ; ਜੋ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਸਰਪਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ 'ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਾਂਗੇ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਕਸਾਏ ਵਸਤਰ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਕਾਪਾਲਿਕ; ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਤਰਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਛਲ, ਇੰਦਰਜਾਲ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਚੋਰ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। 'ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਵਾਲੇ ਵਾਦ ਦੇ ਛਲਾਂ, ਝੂਠੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Maitrāyaṇī 7.9
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ७.९ ॥
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸ਼ੁਕਰ ਬਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਭੈ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਰਚੀ। ਉਸ ਰਾਹੀਂ 'ਸ਼ਿਵ' ਨੂੰ 'ਅਸ਼ਿਵ' ਅਤੇ 'ਅਸ਼ਿਵ' ਨੂੰ 'ਸ਼ਿਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹ ਬਾਂਝ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਹੈ; ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਦੂਰ, ਉਲਟ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ: ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਆਪਣ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 7.10
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥
ਆਤਮਕਾਮ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ: ਭਗਵਨ, ਅਸੀਂ ਆਤਮਕਾਮ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਫਿਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ; ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੂਰਖ ਆਸਕਤ, ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਾਂਗ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਵੈਦਿਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅਰਥ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Maitrāyaṇī 7.11
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्य स्कन्धात्स्कन्धमनुसरति। अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति। अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥
२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥
३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥
४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥
५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥
६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥
७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥
८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ७.११ ॥
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੇਜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤਯ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਓਂਕਾਰ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲੂਣ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਾ, ਘਿਓ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ — ਐਸੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਓਮ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇਜ ਵਜੋਂ। ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਰਖ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਲਾਲ ਤੇਜ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਸ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਾੜੀ ਹੈ, ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ। ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਤੇ ਚੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਰੁਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ; ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਮਾਰੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼-ਅਗਨੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਅਣੂ, ਕੰਠ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿ-ਅਣੂ, ਜੀਭ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿ-ਅਣੂਕ — ਇਹ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਮਾਤ੍ਰਕਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਚਾਰੀ, ਸੁਸ਼ੁਪਤ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ — ਇਹ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੁਰੀਆ ਮਹਾਨਤਰ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਪਾਦ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰ ਤ੍ਰਿਪਾਦ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਉਪਭੋਗ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਦਵੈਤ-ਭਾਵ ਹੈ।