ഉപനിഷത്തുകൾ · Maitrāyaṇī 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 7.1
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥
അഗ്നി ഗായത്രി ഛന്ദസ്സ്, ത്രിവൃത് (സ്തോമം), രഥന്തരം, വസന്തം, പ്രാണൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, വസുക്കൾ. ഇവ കിഴക്ക് ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ഉള്ളിലെ ദ്വാരത്തിലൂടെ നോക്കുന്നു. അവൻ അചിന്ത്യൻ, അമൂർത്തൻ, ഗംഭീരൻ, ഗുണഭോക്താവ്, മയൻ, അനിവൃത്തി, യോഗീശ്വരൻ, സർവജ്ഞൻ, മേഘം, അപ്രമേയൻ, ആദ്യന്തരഹിതൻ, ശ്രീമാൻ, അജൻ, ധീമാൻ, അനിർദേശ്യൻ, സർവസൃഷ്ടാവ്, സർവാത്മാവ്, സർവഭോക്താവ്, സർവേശാനൻ, സർവാന്തരാന്തരൻ.
Maitrāyaṇī 7.2
इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥
ഇന്ദ്രൻ, ത്രിഷ്ടുപ് ഛന്ദസ്സ്, പതിനഞ്ചിരട്ടി (സ്തോമം), ബൃഹത് സാമം, ഗ്രീഷ്മം, വ്യാനപ്രാണൻ, സോമൻ, രുദ്രന്മാർ. ഇവ തെക്ക് ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ഉള്ളിലെ ദ്വാരത്തിലൂടെ നോക്കുന്നു. അവൻ ആദ്യന്തരഹിതൻ, അപരിമിതൻ, അവിഭാജ്യൻ, മറ്റൊന്നിനാൽ പ്രേരിതനല്ലാത്തവൻ, സ്വതന്ത്രൻ, ലിംഗരഹിതൻ, അമൂർത്തൻ, അനന്തശക്തിയുള്ളവൻ, ധാതാവ്, ഭാസ്കരൻ.
Maitrāyaṇī 7.3
मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥
മരുത്തുകൾ, ജഗതി, സപ്തദശം, വൈരൂപം, വർഷം, അപാനൻ, ശുക്രൻ, ആദിത്യന്മാർ പടിഞ്ഞാറുനിന്ന് ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ദ്വാരത്തിലൂടെ അകത്തേക്ക് നോക്കുന്നു. അത് ശാന്തം, ശബ്ദരഹിതം, ഭയരഹിതം, ശോകരഹിതം, ആനന്ദം, തൃപ്തം, സ്ഥിരം, അചലം, അമൃതം, അച്യുതം, ധ്രുവം, വിഷ്ണു എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, എല്ലാറ്റിനും അപ്പുറമുള്ള ധാമം.
Maitrāyaṇī 7.4
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः ॥ ७.४ ॥
വിശ്വേദേവന്മാർ, അനുഷ്ടുപ്, ഏകവിംശം, വൈരാജം, ശരത്, സമാനൻ, വരുണൻ, സാധ്യന്മാർ വടക്കുനിന്ന് ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ദ്വാരത്തിലൂടെ അകത്തേക്ക് നോക്കുന്നു. അത് അകത്ത് ശുദ്ധം, പവിത്രം, ശൂന്യം, ശാന്തം, പ്രാണരഹിതം, ആത്മരഹിതം, അനന്തം.
Maitrāyaṇī 7.5
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ७.५ ॥
മിത്രാവരുണന്മാർ, പങ്തി, ത്രിണവം, ത്രയസ്ത്രിംശം, ശാക്വരം, രൈവതം, ഹേമന്തം, ശിശിരം, ഉദാനൻ, അംഗിരസ്സുകൾ, ചന്ദ്രൻ എന്നിവർ ഊർധ്വമായി ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ദ്വാരത്തിലൂടെ അകത്തേക്ക് നോക്കുന്നു. അത് പ്രണവം എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്നവൻ, വഴികാട്ടി, തേജോരൂപൻ, ഉറക്കമില്ലാത്തവൻ, ജരയില്ലാത്തവൻ, മൃത്യുവില്ലാത്തവൻ, ശോകമില്ലാത്തവൻ.
Maitrāyaṇī 7.6
शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥
ശനി, രാഹു, കേതു, നാഗങ്ങൾ, രാക്ഷസർ, യക്ഷർ, മനുഷ്യർ, പക്ഷികൾ, ശരഭങ്ങൾ, ആനകൾ മുതലായവർ താഴെനിന്ന് ഉദിക്കുന്നു, ചൂടേകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു, സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു, വീണ്ടും പ്രവേശിക്കുന്നു, ദ്വാരത്തിലൂടെ അകത്തേക്ക് നോക്കുന്നു. യാതൊരുവൻ പ്രാജ്ഞനും, ധരിക്കുന്നവനും, എല്ലാറ്റിന്റെയും അകത്തുള്ളവനും, അക്ഷരനും, ശുദ്ധനും, പവിത്രനും, പ്രകാശിക്കുന്നവനും, ക്ഷമയുള്ളവനും, ശാന്തനുമാണോ.
Maitrāyaṇī 7.7
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥
ഇത് നിശ്ചയമായും ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ ആത്മാവാണ്, അണുവിനെക്കാൾ സൂക്ഷ്മൻ, അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നവൻ, വിശ്വരൂപൻ. ഇവനിൽത്തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വാന്നവും ഈ പ്രജകളെല്ലാം കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഈ ആത്മാവ് പാപരഹിതൻ, ജരാരഹിതൻ, മൃത്യുരഹിതൻ, ശോകരഹിതൻ, സംശയരഹിതൻ, ബന്ധരഹിതൻ, സത്യസങ്കല്പൻ, സത്യകാമൻ. ഇവനാണ് പരമേശ്വരൻ, ഇവനാണ് ഭൂതാധിപൻ, ഇവനാണ് ഭൂതപാലകൻ, ഇവനാണ് സേതുവും ധാരകനും. ഇവനാണ് ആത്മാവ്, ഈശാനൻ, ശംഭു, ഭവൻ, രുദ്രൻ, പ്രജാപതി, വിശ്വസൃക്, ഹിരണ്യഗർഭൻ, സത്യം, പ്രാണൻ, ഹംസൻ, സ്തുത്യൻ, അച്യുതൻ, വിഷ്ണു, നാരായണൻ. അഗ്നിയിലുള്ളവനും, ഹൃദയത്തിലുള്ളവനും, ആദിത്യനിലുള്ളവനും ഇവൻ ഒരുവൻ തന്നെ. ആ വിശ്വരൂപന്, സത്യത്തിലും ആകാശത്തിലും ഹിതകാരിയായവന്, നമസ്കാരം.
Maitrāyaṇī 7.8
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥ ॥ ७.८ ॥
ഇപ്പോൾ, രാജാവേ, ജ്ഞാനത്തിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരാണ് മോഹജാലത്തിന്റെ ഉറവിടം. സ്വർഗ്ഗരഹിതരോടൊപ്പം ചേർന്ന്, സ്വർഗ്ഗത്തെക്കുറിച്ച് മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, താഴെ തൂണിനെ പുണരുന്നു. എപ്പോഴും സന്തോഷിക്കുന്നവർ, എപ്പോഴും യാത്ര ചെയ്യുന്നവർ, എപ്പോഴും യാചിക്കുന്നവർ, എപ്പോഴും കൈവേലകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നവർ; നഗരത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിക്കുന്നവർ, യോഗ്യരല്ലാത്തവരോട് യാചിക്കുന്നവർ, ശൂദ്ര ശിഷ്യരുള്ളവർ, ശൂദ്രനായാലും ശാസ്ത്രജ്ഞനായവർ; മുഖസ്തുതിക്കാർ, ജടാധാരികൾ, നടന്മാർ, യോദ്ധാക്കൾ, സന്യാസികൾ, രംഗവേദിയിൽ അവതരിക്കുന്നവർ, രാജസേവയിൽ പതിതരായവർ; യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, പിശാചുക്കൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി 'ഞങ്ങൾ ശാന്തി ചെയ്യും' എന്ന് പറയുന്നവർ; വെറുതെ കാവി വസ്ത്രവും കുണ്ഡലവും ധരിക്കുന്ന കാപാലികർ; വെറുതെ തർക്കം, ദൃഷ്ടാന്തം, കപടം, ഇന്ദ്രജാലം എന്നിവകൊണ്ട് വൈദികകാര്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ — അവരോടൊപ്പം വസിക്കരുത്. അവർ പരസ്യമായ കള്ളന്മാരാണ്, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് നയിക്കാത്തവർ. 'ആത്മാവില്ല' എന്ന വാദത്തിന്റെ വഞ്ചനകളും മിഥ്യാ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ഹേതുക്കളും കൊണ്ട് ലോകം അലഞ്ഞുനടന്ന് വേദവിദ്യയുടെ വ്യത്യാസം അറിയുന്നില്ല.
Maitrāyaṇī 7.9
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ७.९ ॥
ബൃഹസ്പതി ശുക്രനായി മാറി ഇന്ദ്രന്റെ അഭയത്തിനും അസുരന്മാരുടെ നാശത്തിനുമായി ഈ അവിദ്യയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതിലൂടെ 'ശിവം' 'അശിവം' എന്നും 'അശിവം' 'ശിവം' എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; വേദം മുതലായ ശാസ്ത്രങ്ങളെ ഹിംസിക്കുന്ന ധർമ്മത്തെ ധ്യാനിക്കട്ടെ എന്ന് അവർ പറയുന്നു. അതിനാൽ ഇത് മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പഠിപ്പിക്കരുത്; ഇത് വന്ധ്യമാണ്, ഇതിന്റെ ഫലം കേവലം രതിസുഖം മാത്രമാണ്; ആചാരത്തിൽ നിന്ന് വീണവനെപ്പോലെ ഇത് ആരംഭിക്കരുത് എന്നും അവൻ ഇങ്ങനെതന്നെ പറയുന്നു. ഇവ അകന്നവയും വിപരീതവും വ്യത്യസ്തവുമാണ്: അവിദ്യയും വിദ്യയും എന്നറിയപ്പെടുന്നവ. നചികേതസ്സ് വിദ്യയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അനേകം കാമനകൾ നിന്നെ മോഹിപ്പിച്ചില്ല. വിദ്യയും അവിദ്യയും ഒന്നിച്ച് അറിയുന്നവൻ അവിദ്യയാൽ മൃത്യുവിനെ കടന്ന് വിദ്യയാൽ അമൃതത്വം നേടുന്നു. അവിദ്യയുടെ നടുവിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, തങ്ങളെത്തന്നെ ധീരരും പണ്ഡിതരുമായി കരുതുന്ന മൂഢർ അന്ധരാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന അന്ധരെപ്പോലെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
Maitrāyaṇī 7.10
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥
ആത്മകാമരായ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് പോയി. അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ച് അവർ പറഞ്ഞു: ഭഗവാനേ, ഞങ്ങൾ ആത്മകാമന്മാരാണ്; അവിടുന്ന് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞാലും. അതിനുശേഷം ദീർഘനേരം ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു; അസുരന്മാർക്ക് വ്യത്യസ്ത മനസ്ഥിതിയുള്ളതിനാൽ അവർക്ക് ഒരു തരം ഉപദേശം പറയപ്പെട്ടു. ഈ മൂഢന്മാർ ആസക്തരും മറ്റുള്ളവരെ പ്രഹരിക്കുന്നവരും അസത്യം പറയുന്നവരും ഇന്ദ്രജാലം പോലെ അസത്യത്തെ സത്യമായി കാണുന്നവരുമാണ്. അതിനാൽ വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതാണ് സത്യം; വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതിൽ തന്നെ വിദ്വാന്മാർ ജീവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണൻ അവൈദികമായത് പഠിക്കരുത്, ഇങ്ങനെ അർത്ഥം വരാതിരിക്കാൻ.
Maitrāyaṇī 7.11
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्य स्कन्धात्स्कन्धमनुसरति। अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति। अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥
२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥
३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥
४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥
५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥
६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥
७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥
८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ७.११ ॥
ഇത് യഥാർത്ഥത്തിൽ നഭസ്സിനുള്ളിൽ ഉള്ള ആ പരമ തേജസ്സിന്റെ സ്വരൂപമാണ്; അത് മൂന്ന് വിധത്തിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: അഗ്നിയിലും ആദിത്യനിലും പ്രാണനിലും. ഇത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആകാശത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ള ഓംകാര അക്ഷരത്തിന്റെ സ്വരൂപമാണ്. ഇതിനാൽത്തന്നെ അവൻ ഉണരുന്നു, ഉദിക്കുന്നു, ശ്വസിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മധ്യാനത്തിന്റെ നിരന്തര ആധാരമാകുന്നു. ഉപ്പ് വെള്ളത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെയും നെയ്യിന്റെ ചൂടുപോലെയും ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ വികാസംപോലെയും എന്ന് അവർ ഉദാഹരിക്കുന്നു. എന്തുകൊണ്ട് ഇത് മിന്നൽ പോലെയെന്ന് പറയുന്നു? ഉച്ചരിച്ച മാത്രയിൽത്തന്നെ അത് മുഴുവൻ ശരീരത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട്. അതിനാൽ ഓം എന്ന് ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം, അളവറ്റ തേജസ്സായി. വലതു കണ്ണിൽ നിൽക്കുന്ന പുരുഷൻ ഇന്ദ്രനാണ്; അവന്റെ ഭാര്യ ഇടതു കണ്ണിൽ നിൽക്കുന്നു. ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ സുഷുമ്നയിൽ ഇവരുടെ സംഗമം നടക്കുന്നു; അവിടെ ചുവന്ന തേജസ്സാണ് ഇരുവരുടെയും പിണ്ഡം. ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നത് ഈ കണ്ണിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; അത് ഇരുവരെയും നയിക്കുന്ന നാഡി, രണ്ടായിരുന്നിട്ടും ഒന്ന്, രണ്ടു വിധത്തിൽ നിൽക്കുന്നത്. മനസ്സ് ശരീരാഗ്നിയെ പ്രഹരിക്കുന്നു; അത് മാരുതനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; മാറിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മാരുതൻ ഗംഭീരമായ സ്വരം ഉണ്ടാക്കുന്നു. ആകാശാഗ്നിയുടെ യോഗത്താൽ ഹൃദയത്തിൽ ചേർന്ന അണു, കണ്ഠപ്രദേശത്തെ ദ്വ്യണു, നാവിന്റെ അറ്റത്തെ ത്ര്യണുകം എന്നറിയുക; ഇത് മാതൃകയായി പുറപ്പെടുന്നുവെന്ന് അവർ പറയുന്നു. മൃത്യുവിനെ കാണാത്തവൻ, രോഗത്തെയും ദുഃഖത്തെയും കാണാത്തവൻ, എല്ലാം കാണുന്നവനായി എല്ലായിടത്തും എല്ലാം നേടുന്നു. ജാഗ്രത്, സ്വപ്നചാരി, സുഷുപ്തി, സുഷുപ്തിക്കപ്പുറമുള്ളത് — ഇവയാണ് അതിന്റെ നാല് ഭേദങ്ങൾ; ഇവയ്ക്കപ്പുറം തുരീയം മഹത്തരമാണ്. മൂന്നിലും ഏകപാത് ബ്രഹ്മം സഞ്ചരിക്കുന്നു; മുകളിൽ ത്രിപാത് സഞ്ചരിക്കുന്നു; സത്യവും അസത്യവും അനുഭവിക്കുന്നതിനായി മഹാത്മാവിന്റെ ദ്വൈതഭാവമുണ്ട്.